Start-up Enterprise: The Legal Guide, part 13

Την εικαστική επιμέλεια έχει αναλάβει ο φίλος, Γιάννης Αποσκίτης.

Σε μια start-up με μια ολιγομελή ιδρυτική ομάδα και χωρίς την παρουσία, ακόμα, επενδυτών στην εταιρική της σύνθεση είναι συνηθισμένο όλες οι σημαντικές αποφάσεις να λαμβάνονται ομόφωνα, κατόπιν συζητήσεως. Η τήρηση πρακτικών και λοιπές τυπικές υποχρεώσεις δεν φαντάζουν ιδιαίτερα σημαντικές, ενώ η ιδρυτική ομάδα ασχολείται με την υπέρβαση πρακτικών δυσκολιών και την επίλυση επειγόντων προβλημάτων. 

Καθώς, όμως, ο χρόνος περνά και τα αντικείμενα με τα οποία πρέπει να ασχοληθεί η ιδρυτική ομάδα διευρύνονται, τα πράγματα αλλάζουν. Ορισμένα μέλη της ιδρυτικής ομάδας ασχολούνται περισσότερο με την καθημερινή διοίκηση της εταιρίας, ενώ άλλα στρέφουν την προσοχή τους σε διαφορετικά ζητήματα. Παράλληλα, η εταιρία αποκτά σημαντικές ευθύνες απέναντι στο δημόσιο και σε τρίτα πρόσωπα (προμηθευτές και εργαζομένους λ.χ.), οι οποίες απαιτούν συστηματική ενασχόληση και προσοχή. Εξάλλου, αν η εταιρία ζητήσει να λάβει χρηματοδότηση ή να εξαγοραστεί είναι δεδομένο πως θα ελεγχθεί το κατά πόσον η διοίκησή της ασκείται όχι μόνο με επιμελή αλλά και με τυπικά νόμιμο τρόπο. 

Για όλους τους παραπάνω λόγους, είναι σημαντικό να έχουν γίνει οι σωστές προβλέψεις στο καταστατικό της εταιρίας, ώστε αφενός να ασκείται αποτελεσματικά η διοίκηση της εταιρίας και αφετέρου να μειώνονται τα περιθώρια για τη δημιουργία παρεξηγήσεων μεταξύ των εταίρων. Θα εξετάσουμε, λοιπόν, στη σημερινή μας ανάρτηση τα όργανα διοίκησης της ΙΚΕ και τις σχετικές ρυθμίσεις του νόμου.

Η Συνέλευση των εταίρων

Επιπλέον, οι αποφάσεις των εταίρων, αν είναι ομόφωνες, μπορούν να λαμβάνονται εγγράφως χωρίς συνέλευση¹. Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι η απόφαση καταγράφεται σε ένα πρακτικό, το οποίο εν συνεχεία υπογράφεται διαδοχικά από τους εταίρους. Η ρύθμιση αυτή ισχύει και αν όλοι οι εταίροι συμφωνούν να αποτυπωθεί η πλειοψηφική (αλλά όχι ομόφωνη!) απόφαση τους σε έγγραφο, χωρίς συνέλευση. Το σχετικό πρακτικό υπογράφεται από όλους τους εταίρους με αναφορά των μειοψηφούντων. Οι υπογραφές των εταίρων μπορούν να αντικαθίστανται με ανταλλαγή μηνυμάτων μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, αν τούτο προβλέπεται στο καταστατικό.Το σώμα των εταίρων αποτελεί το ανώτατο όργανο της ΙΚΕ και έχει εξουσία να αποφασίζει για κάθε εταιρικό θέμα, δεσμεύοντας τόσο τους διαχειριστές όσο και τους εταίρους οι οποίοι διαφωνούν ή απουσιάζουν. Η συνέλευση συγκαλείται τουλάχιστον μία φορά κατ’ έτος με αντικείμενο την έγκριση των ετήσιων οικονομικών καταστάσεων. Αυτή η συνέλευση ονομάζεται τακτική, ενώ κάθε άλλη συνέλευση ονομάζεται έκτακτη.

Σύμφωνα με το νόμο, οι εταίροι αποφασίζουν για κάθε εταιρική υπόθεση και είναι οι μόνοι αρμόδιοι να λαμβάνουν αποφάσεις: 

• για τις τροποποιήσεις του καταστατικού, στις οποίες περιλαμβάνονται η αύξηση και η μείωση του κεφαλαίου 
• για το διορισμό και την ανάκληση του διαχειριστή
• για την έγκριση των ετήσιων οικονομικών καταστάσεων, τη διανομή κερδών
• για τον αποκλεισμό εταίρου²
• για τη λύση της εταιρείας ή την παράταση της διάρκειας της³ και 
• για τη μετατροπή της εταιρείας (σε ανώνυμη εταιρία λ.χ.!)

Η σύγκληση της συνέλευσης γίνεται από το διαχειριστή. Η πρόσκληση των εταίρων μπορεί να προβλέπει ότι η συνέλευση θα διεξαχθεί με τηλεδιάσκεψη με την χρήση όλων των απαραίτητων τεχνικών μέτρων ασφαλείας. Εξάλλου, κάθε εταίρος μπορεί να αξιώσει να διεξαχθεί η συνέλευση με τηλεδιάσκεψη, ως προς αυτόν, αν κατοικεί σε άλλη χώρα από εκείνη όπου διεξάγεται η συνέλευση ή αν υπάρχει άλλος σπουδαίος λόγος, ιδίως ασθένεια ή αναπηρία.

Τρόπος λήψης αποφάσεων και καταστατικές ρήτρες

Κάθε εταιρικό μερίδιο παρέχει δικαίωμα μιας ψήφου κι έτσι κάθε εταίρος έχει όσες ψήφους όσα είναι και τα εταιρικά του μερίδια. Το καταστατικό, όμως, μπορεί να θέτει ένα μέγιστο όριο αριθμού ψήφων που μπορεί να έχει κάθε εταίρος για τη λήψη ορισμένων αποφάσεων⁴. Στην περίπτωση αυτή, τα επιπλέον μερίδια του εταίρου δεν θα λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της πλειοψηφίας.

Με την ρήτρα αυτή, λοιπόν, μπορεί να τίθεται ανώτατο όριο στον αριθμό ψήφων, που έχει κάθε εταίρος, χωρίς να θίγονται τα περιουσιακά του ή άλλου είδους δικαιώματα. Η συγκεκριμένη ρήτρα βρίσκει εφαρμογή σε περιπτώσεις, στις οποίες οι εταίροι επιθυμούν να δώσουν μεγαλύτερο βάρος στις προσωπικές τους σχέσεις και στη συναπόφαση για τα εταιρικά ζητήματα, παρ’ ότι ένας ή περισσότεροι εταίροι έχουν μεγαλύτερο αριθμό εταιρικών μεριδίων ως αποτέλεσμα της μεγαλύτερης συνεισφοράς τους στην εταιρία. 

Για παράδειγμα, ενδέχεται ένας εταίρος, ο οποίος έχει συμμετάσχει τα μέγιστα οικονομικά στην εταιρία, να κατέχει το 80% των εταιρικών μεριδίων και επομένως να έχει, πρακτικά, τη δυνατότητα να ορίζει οποιοδήποτε πρόσωπο της αρεσκείας του ως διαχειριστή. Η εξέλιξη, όμως, αυτή μπορεί να είναι για διάφορους λόγους μη επιθυμητή και να κρίνεται σκόπιμο να περιοριστεί η συγκεκριμένη εξουσία του εν λόγω ισχυρού εταίρου. 

Όσον αφορά την απαιτούμενη πλειοψηφία για τη λήψη αποφάσεων, η συνέλευση αποφασίζει καταρχήν με απόλυτη πλειοψηφία του συνολικού αριθμού των εταιρικών μεριδίων. Αυτό σημαίνει πως αν υπάρχουν 100 εταιρικά μερίδια συνολικά απαιτούνται 50+1 ψήφοι για να ληφθεί μια απόφαση. 

Το καταστατικό, όμως, μπορεί να αυξάνει το ποσοστό λήψης όλων ή ορισμένων αποφάσεων (μπορεί λ.χ. να απαιτεί πλειοψηφία τριών τετάρτων ή 75+1 ψήφων, αν υπάρχουν 100 εταιρικά μερίδια) ή και να ορίζει ότι ορισμένες αποφάσεις λαμβάνονται ομόφωνα. Το καταστατικό μπορεί επίσης να προβλέπει ότι ορισμένες ή και όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται με πλειοψηφία του αριθμού των εταίρων που εκπροσωπούν την πλειοψηφία του συνολικού αριθμού των εταιρικών μεριδίων. 

Αυτό σημαίνει πως αν υπάρχουν 2 εταίροι με συνολικά 20 εταιρικά μερίδια και ένας εταίρος με 80 εταιρικά μερίδια, τότε ο τελευταίος δεν θα μπορεί να λάβει μόνος του μια συγκεκριμένη απόφαση, καθώς θα υπάρχει η συντριπτική πλειοψηφία του εταιρικού κεφαλαίου (80 ψήφοι από τις 100!), αλλά όχι ταυτόχρονα και των… κεφαλών (1 εταίρος από τους 3)⁵.

Η τελευταία αυτή καταστατική ρήτρα «διπλής πλειοψηφίας κεφαλαίου και κεφαλών» αποτελεί μια ισχυρή δικλείδα ασφαλείας υπέρ των εταίρων, οι οποίοι για διάφορους λόγους διαθέτουν μικρό αριθμό εταιρικών μεριδίων. Το μειονέκτημα, βέβαια, αυτής της διευθέτησης είναι πως σε περίπτωση εσωτερικών συγκρούσεων αυξάνεται η πιθανότητα η εταιρία να οδηγηθεί σε καθεστώς αδυναμίας λήψεως αποφάσεων και συνεπώς στην αδράνεια. Σε κάθε περίπτωση, η προστασία των δικαιωμάτων της μειοψηφίας είναι ένα ιδιαίτερα σοβαρό ζήτημα, το οποίο θα εξετάσουμε σε επόμενη ανάρτηση μας, καθώς απαιτεί ιδιαίτερη σκέψη και ρύθμιση.

Παρέκβαση: Περιορισμοί στη μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων σε περίπτωση καταστατικής ρήτρας «διπλής πλειοψηφίας κεφαλαίου και κεφαλών»

Το εν λόγω παράδειγμα είναι ομολογουμένως αρκετά περίπλοκο, αλλά θελήσαμε να το συμπεριλάβουμε ως ένα καλό παράδειγμα του γεγονότος ότι οι ρυθμίσεις του εταιρικού καταστατικού ακολουθούν πρωτίστως την κοινή λογική και τις ανάγκες της κάθε συγκεκριμένης περίπτωσης. Έστω, λοιπόν, ότι οι πράγματι σε μια εταιρία με ρήτρα «διπλής πλειοψηφίας κεφαλαίου και κεφαλών» υπάρχουν 2 εταίροι με συνολικά 20 εταιρικά μερίδια και ένας εταίρος με 80 εταιρικά μερίδια. 

Τι εμποδίζει τον κακόπιστο εταίρο να μεταβιβάσει τα 80 του εταιρικά μερίδια σε τρεις φίλους ή συγγενείς τους προκειμένου να σχηματίσει μια ομάδα, η οποία θα έχει την πλειοψηφία και του κεφαλαίου και των κεφαλών; Η απάντηση είναι πως τίποτε δεν τον εμποδίζει εκτός κι αν τεθούν περιορισμοί στη μεταβίβαση των εταιρικών μεριδίων, όπως επιτάσσει η λογική. Έτσι, πιθανότατα, θα υπάρχει στο καταστατικό μια ρύθμιση, όπως η παρακάτω: 

Αν ο εταίρος επιθυμεί να μεταβιβάσει τα εταιρικά του μερίδια σε πρόσωπο που δεν είναι ήδη εταίρος της εταιρίας, υποχρεούται να μεταβιβάσει ολόκληρη την εταιρική του συμμετοχή προκειμένου να αποφευχθεί ο κατακερματισμός του εταιρικού κεφαλαίου και η κατάχρηση της καταστατικής ρήτρας «διπλής πλειοψηφίας κεφαλαίου και κεφαλών».

Οι διαχειριστές

Ο διαχειριστής εκπροσωπεί την εταιρεία και ενεργεί στο όνομα της κάθε πράξη που αφορά στη διοίκηση της εταιρείας, τη διαχείριση της περιουσίας της και την επιδίωξη του σκοπού της. Πράξεις του διαχειριστή, ακόμη και αν είναι εκτός του εταιρικού σκοπού (λχ αγορά πολυτελούς σκάφους!), δεσμεύουν την εταιρεία απέναντι σε τρίτα πρόσωπα, εκτός αν η εταιρεία αποδείξει ότι ο τρίτος γνώριζε την υπέρβαση του εταιρικού σκοπού ή όφειλε να τη γνωρίζει. Ο διαχειριστής δεν αμείβεται για τη διαχείριση, εκτός αν προβλέπεται διαφορετικά από το καταστατικό.

Διαχειριστής μπορεί να είναι μόνο φυσικό πρόσωπο, εταίρος ή μη και ευθύνεται για τα χρέη της ΙΚΕ προς το δημόσιο και τους κοινωνικοασφαλιστικούς φορείς, όπως ο ΕΦΚΑ. 

Ο διαχειριστής της ΙΚΕ έχει γενική υποχρέωση πίστης⁶ απέναντι στην εταιρία και οφείλει, μεταξύ άλλων: α) να μη διενεργεί πράξεις για λογαριασμό του ίδιου ή τρίτων, που ανάγονται στο σκοπό της εταιρείας  β) να μην είναι εταίρος εταιρίας, που επιδιώκει τον ίδιο σκοπό, εκτός αν οι εταίροι αποφασίσουν ότι επιτρέπονται τέτοιες πράξεις, και γ) να τηρεί εχεμύθεια για τις εταιρικές υποθέσεις. 

Αν δεν ορίζεται διαφορετικά στο καταστατικό, οι πράξεις διαχείρισης και εκπροσώπησης της εταιρείας διενεργούνται συλλογικά από όλους τους εταίρους ή από το μοναδικό εταίρο. Αυτού του είδους η διαχείριση ονομάζεται νόμιμη διαχείριση. Το καταστατικό, όμως, μπορεί να ρυθμίζει διαφορετικά τον τρόπο διαχείρισης και εκπροσώπησης της ΙΚΕ, οπότε κάνουμε λόγο για καταστατική διαχείριση. Αυτό είναι στην πράξη το συνηθισμένο. 

Από το καταστατικό μπορεί να ορίζονται ένας ή περισσότεροι διαχειριστές οι οποίοι θα λαμβάνουν αποφάσεις με απλή ή αυξημένη πλειοψηφία ή ακόμα και με ομοφωνία. Δυνατό είναι, επίσης, να διαχωρίζονται ορισμένες κατηγορίες εταιρικών υποθέσεων και να ορίζεται για αυτές συγκεκριμένος τρόπος λήψης αποφάσεων, ανάλογα με τη σοβαρότητά τους. Επιπλέον, είναι δυνατόν να ορίζεται αν οι διαχειριστές θα πρέπει να ενεργούν από κοινού ή αν θα έχουν τη δυνατότητα να δρουν και ο καθένας ξεχωριστά εξασφαλίζοντας έτσι μεγαλύτερη ευελιξία. Για παράδειγμα, είναι δυνατόν να ορίζεται ότι οι εταιρικές συμβάσεις χρειάζονται την υπογραφή όλων των διαχειριστών ή ότι αρκεί και η υπογραφή μονάχα ενός εξ αυτών.

Το καταστατικό μπορεί να ορίζει πως η διαχείριση μπορεί να γίνεται για ορισμένο ή για αόριστο χρόνο, ενώ  θα ρυθμίζεται και η αναγκαία πλειοψηφία για τη λήψη της απόφασης αυτής.

Εξάλλου, σε περίπτωση περισσότερων διαχειριστών, το καταστατικό μπορεί να προβλέπει ότι ένας ή περισσότεροι από αυτούς διορίζονται και ανακαλούνται από συγκεκριμένο εταίρο ή εταίρους με κοινή δήλωση τους, ανεξάρτητα από την κατοχή ορισμένου αριθμού εταιρικών μεριδίων⁷. Με την πρόβλεψη αυτή μπορεί να ενισχυθεί ο προσωπικός χαρακτήρας της εταιρίας και να δοθούν εγγυήσεις σε συγκεκριμένο εταίρο ότι ανεξάρτητα από πλήθος των εταιρικών του μεριδίων θα έχει λόγο και άμεση εποπτεία στη διοίκηση της εταιρίας. 

Διαχειριστής που ασκεί καταστατική διαχείριση ανακαλείται με απόφαση των εταίρων που λαμβάνεται με την οριζόμενη από το καταστατικό της εταιρίας πλειοψηφία. Αν ο ανακαλούμενος διαχειριστής είναι και εταίρος, τότε δεν έχει δικαίωμα ψήφου στη σχετική ψηφοφορία και τα εταιρικά του μερίδια δεν συνυπολογίζονται για το σχηματισμό πλειοψηφίας.

Αν η διαχείριση έχει ανατεθεί στο διαχειριστή για ορισμένο χρόνο, το καταστατικό μπορεί να ορίζει και τους λόγους ανάκλησης. Οι εταίροι έχουν την ευελιξία να ορίσουν κατά την κρίση τους όλα εκείνα τα περιστατικά που συνιστούν και λόγους ανάκλησης. Σε περίπτωση ανάκλησης διαχειριστή, το καταστατικό θα ρυθμίζει σχετικά με το διορισμό νέου εκκαθαριστή ή την συνέχιση της διαχείρισης από τους εναπομείναντες διαχειριστές. 

Σε κάθε περίπτωση ο διορισμός, η ανάκληση και η αντικατάσταση του διαχειριστή υπόκεινται σε δημοσιότητα στο Γ.Ε.ΜΗ

Παραδείγματα καταστατικών ρητρών για τη διαχείριση

Παράδειγμα ενός διαχειριστή με αόριστη θητεία

Η διαχείριση και εκπροσώπηση της εταιρίας ανατίθεται με το παρόν και για όλη τη διάρκειά της στον …, ο οποίος θα εκπροσωπεί νόμιμα την εταιρία και θα ενεργεί κάθε πράξη διαχείρισης και διάθεσης σε κάθε περίπτωση αναγόμενη στο σκοπό της εταιρίας, υπογράφων κάτω από την εταιρική επωνυμία.

Παράδειγμα ενός διαχειριστή με ορισμένη θητεία

Η θητεία του ορίζεται διετής με έναρξη αυτής από την ολοκλήρωση της σύστασης της εταιρίας. Μετά το πέρας της θητείας του η συνέλευση των εταίρων είναι αποκλειστικά αρμόδια για τον ορισμό νέου διαχειριστή με διετή θητεία εκτός κι αν οριστεί διαφορετικά. Το ίδιο πρόσωπο έχει το δικαίωμα να οριστεί για περισσότερες φορές διαχειριστής.

Παράδειγμα πολλών διαχειριστών με ομοφωνία

Η διαχείριση και εκπροσώπηση της εταιρείας ανατίθεται με το παρόν στους … οι οποίοι εκπροσωπούν την εταιρία ενεργούντες από κοινού και ομοφώνως (…)

Παράδειγμα πολλών διαχειριστών με πλειοψηφία

Η διαχείριση και εκπροσώπηση της εταιρίας ανατίθεται με το παρόν στους … οι οποίοι εκπροσωπούν την εταιρία λαμβάνοντας αποφάσεις αποφάσεις δια πλειοψηφίας και εκπροσωπούν την εταιρία και ο καθένας από αυτούς ξεχωριστά (…) 

Για πράξεις, όμως, οι οποίες αποτιμώνται σε χρήμα και υπολογίζονται σε ποσό μεγαλύτερο των 40.000 ευρώ απαιτείται όλοι οι διαχειριστές να εκπροσωπούν την εταιρία μόνο από κοινού (…)

Παράδειγμα περιορισμού εξουσιών των διαχειριστών

Για τη σύναψη συμβάσεων με αξία άνω των 80.000 ευρώ, απαιτείται προηγούμενη ειδική απόφαση και εξουσιοδότηση από τη Συνέλευση των Εταίρων (…)

Στην πράξη…

Στην start-up της Ελπίδας έχει συμφωνηθεί πως τη διαχείριση θα αναλάβει για τρία χρόνια αποκλειστικά η Μαρία, η οποία είναι ασφαλισμένη ως ελεύθερος επαγγελματίας και, επομένως, δεν θα επιβαρυνθεί οικονομικά. Η Ελπίδα και ο Άγγελος επιθυμούν να διασφαλίσουν πως η Μαρία δεν θα προβαίνει σε ανταγωνιστικές προς την εταιρία πράξεις και πως θα τους ενημερώνει για τις ενέργειές της άμεσα.

Όπως ήδη αναφέραμε , ο διαχειριστής έχει εκ του νόμου υποχρέωση πίστης προς την εταιρία. Η υποχρέωσή του αυτή, όμως, μπορεί κατά την κρίση των εταίρων να εξειδικευτεί περαιτέρω στο καταστατικό, ώστε να μην αφήνονται περιθώρια αμφιβολίας. Επιπλέον, είναι δυνατόν να προβλεφθεί πως η παραβίαση της παραπάνω υποχρέωσης θα συνιστά και σπουδαίο λόγο για την ανάκληση του διαχειριστή από τους εταίρους. Το ίδιο μπορεί να προβλεφθεί και για την παράλειψη του διαχειριστή να ενημερώνει τακτικά τους εταίρους για τις ενέργειές του, και για την πορεία των εταιρικών υποθέσεων. 

Επιπλέον, είτε μέσω του καταστατικού είτε μέσω κάποιας εξωεταιρικής συμφωνίας των εταίρων (shareholders’ agreement/ συμφωνία μεταξύ των εταίρων για τη διαχείριση ορισμένων εταιρικών υποθέσεων πέραν των ρυθμίσεων του καταστατικού) μπορεί να συμφωνηθεί και ένας συγκεκριμένος τρόπος ενημέρωσης των εταίρων από το διαχειριστή. 

Στο σημείο αυτό, πάντως, επισημαίνουμε πως, επειδή ο νομοθέτης δεν επιτρέπει στις ΙΚΕ να ορίζεται διοικητικό συμβούλιο για τη διαχείρισή τους, όπως συμβαίνει στις ανώνυμες εταιρίες, δεν είναι δυνατόν και να οριστεί ένα «μη εκτελεστικό μέλος του διοικητικού συμβουλίου», το οποίο παρακολουθεί την πορεία των εταιρικών υποθέσεων, χωρίς, όμως, να έχει ευθύνες, όπως οι διαχειριστές στις ΙΚΕ. Για παράδειγμα, συχνά οι επενδυτές ζητούν να ορίσουν ένα μη εκτελεστικό μέλος στα διοικητικά συμβούλια των ανωνύμων εταιριών, ώστε να παρακολουθούν την πορεία της επένδυσής τους. 

Επειδή η ύπαρξη διοικητικού συμβουλίου αποβαίνει προς όφελος της εταιρίας όχι μόνο σε περιπτώσεις, όπως η παραπάνω, αλλά και σε άλλες, συζητείται στη νομική θεωρία πως θα ήταν ωφέλιμο, ο νομοθέτης να επιτρέψει τον ορισμό διοικητικού συμβουλίου και στις ΙΚΕ.