Start-up Enterprise: The Legal Guide, part 12

Την εικαστική επιμέλεια έχει αναλάβει ο φίλος, Γιάννης Αποσκίτης.

Σε πολλές start-up, οι ιδρυτές στηρίζονται μονάχα στην προσωπική τους εργασία και αποφεύγουν να προσλάβουν εργαζομένους, προκειμένου να κρατήσουν τα έξοδα τους χαμηλά και να έχουν περισσότερη ευελιξία. Όταν, δε, χρειάζονται κάποια εξειδικευμένη υπηρεσία προτιμούν να την αναθέσουν σε πρόσωπα που παρέχουν ανεξάρτητη εργασία ή σε άλλη, εξειδικευμένη στο σχετικό αντικείμενο, εταιρία. Παρ’ όλα αυτά, οι ανάγκες λειτουργίας μιας επιχείρησης αργά ή γρήγορα θα την οδηγήσουν στην πρόσληψη ορισμένου αριθμού εργαζομένων. Πρέπει, λοιπόν, να εξετάσουμε ποιες είναι οι βασικές υποχρεώσεις του εργοδότη και πως ρυθμίζει η ελληνική έννομη τάξη ορισμένα βασικά ζητήματα που ανακύπτουν συχνά σε νεοφυείς επιχειρήσεις.

Υποχρεώσεις του εργοδότη-Βασικοί ορισμοί

Μισθός

Ως μισθός ορίζεται κάθε παροχή που δίνεται στους εργαζόμενους ως αντάλλαγμα της εργασίας τους. Το ύψος του μισθού ρυθμίζεται ελεύθερα από τη σύμβαση εργασίας, αλλά πρέπει να είναι σύμφωνο με τα κατώτατα όρια που θέτει ο νόμος, η Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση Εργασίας (Ε.Γ.Σ.Σ.Ε.) και οι Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας (Σ.Σ.Ε.).

Η ΕΓΣΣΕ καθορίζει τους ελάχιστους όρους εργασίας μισθών και ημερομισθίων στον ιδιωτικό τομέα. Συνεπώς, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση οι αποδοχές του μισθωτού να είναι κατώτερες της ΕΓΣΣΕ.

Αντίστοιχα, με τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας, οι οποίες συμφωνούνται εγγράφως μεταξύ των συνδικαλιστικών οργανώσεων εργαζομένων και εργοδοτών ή μεταξύ συνδικαλιστικής οργάνωσης εργαζομένων και εργοδότη, καθορίζονται οι όροι εργασίας και οι μεταξύ των συμβαλλομένων αμοιβαίες υποχρεώσεις. Επομένως, για κάθε κατηγορία εργαζομένων (λ.χ. λογιστής) θα πρέπει να ελέγχεται να υπάρχει ενεργή συλλογική σύμβαση εργασίας.

Οικειοθελείς παροχές

Όπως γίνεται δεκτό και από τα ελληνικά δικαστήρια, οι πρόσθετες παροχές, που δίνονται εκουσίως από τον εργοδότη στον εργαζόμενο από ελευθεριότητα και όχι από νόμιμη υποχρέωση ή με πρόθεση να αποτελέσουν αντάλλαγμα για την παρεχόμενη εργασία δεν έχουν τον χαρακτήρα μισθού¹. Ως εκ τούτου, αναφορικά με τις παροχές αυτές, δεν ιδρύεται υποχρέωση και αντίστοιχο δικαίωμα, με αποτέλεσμα ο εργοδότης να έχει τη δυνατότητα να τις ανακαλέσει οποτεδήποτε και να παύσει τη χορήγησή τους. Οι οικειοθελείς αυτές παροχές δεν είναι δυνατόν να μετατραπούν σε συμβατικές υποχρεώσεις του εργοδότη, ιδίως αν ο εργοδότης κατά την έναρξη της χορηγήσεως τους επιφύλαξε για τον εαυτό του το δικαίωμα να τις διακόψει ελευθέρως και μονομερώς οποτεδήποτε.

Χρόνος εργασίας

Χρόνος εργασίας συνιστά κάθε περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος βρίσκεται στη διάθεση του εργοδότη και ασκεί τα καθήκοντά του.

Με το νόμο 3385/2005 ορίσθηκαν οι 45 ώρες ως νόμιμο εβδομαδιαίο ωράριο των μισθωτών που απασχολούνται σε σύστημα πενθημέρου εργασίας. Το ισχύον συμβατικό εβδομαδιαίο ωράριο που προβλέπει η ΕΓΣΣΕ είναι οι 40 ώρες.

Σημείωση… επί του πιεστηρίου: Με το νόμο 4808/2021 (άρθρο 59) επιτρέπεται να συμφωνηθεί μεταξύ του εργαζομένου και του εργοδότη η «διευθέτηση» του χρόνου εργασίας, ώστε να συμφωνηθεί λ.χ. η τετραήμερη, δεκάωρη εργασία ή η πενταήμερη, δεκάωρη εργασία για κάποια διαστήματα με αντίστοιχη μείωση των ωρών εργασίας για άλλα διαστήματα.

Εξάλλου, οι εργοδότες υποχρεούνται να διαθέτουν και να λειτουργούν ηλεκτρονικό σύστημα μέτρησης του χρόνου εργασίας των εργαζομένων τους, άμεσα συνδεδεμένο με το πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ. Με τον τρόπο αυτό σχεδιάζεται η αντιμετώπιση των φαινομένων υπέρβασης του νομίμου ωραρίου.

Υπερεργασία

Υπερεργασία συνιστά η απασχόληση που πραγματοποιείται τις εργάσιμες ημέρες της εβδομάδας καθ’ υπέρβαση του καθορισμένου συμβατικού εβδομαδιαίου ωραρίου των 40 ωρών, σύμφωνα με την ΕΓΣΣΕ. Η εν λόγω υπέρβαση μπορεί να εκτείνεται από την 41η έως την 45η ώρα εβδομαδιαίας απασχόλησης σε περίπτωση εφαρμογής συστήματος πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας.

Υπερωρία

Υπερωρία συνιστά η απασχόληση που πραγματοποιείται καθ’ υπέρβαση του νόμιμου ημερησίου ωραίου ή και του νόμιμου εβδομαδιαίου ωραρίου εργασίας. Έτσι, η απασχόληση πέραν των 45 ωρών την εβδομάδα για τις επιχειρήσεις που εφαρμόζουν πενθήμερο θεωρείται υπερωριακή απασχόληση και απαιτείται καταχώριση στο πληροφοριακό σύστημα «ΕΡΓΑΝΗ», πριν την πραγματοποίησή της, ενώ καταχωρείται υποχρεωτικά και σε ειδικό βιβλίο που τηρείται από τον εργοδότη.  Σε περίπτωση μη τήρησης της υποχρέωσης αυτής, επιβάλλονται κυρώσεις από τα αρμόδια ελεγκτικά όργανα.

Άδεια αναψυχής

Η ετήσια άδεια αναψυχής χορηγείται με αποδοχές σε όλους τους μισθωτούς που συνδέονται με τον εργοδότη με σύμβαση ή σχέση εργασίας αορίστου ή ορισμένου χρόνου. Κατά τη διάρκεια της άδειας, ο μισθωτός δικαιούται να λάβει από τον εργοδότη τις συνήθεις αποδοχές και επίδομα αδείας. 

Η άδεια αναψυχής πρέπει να χορηγείται εντός του ημερολογιακού έτους και δεν επιτρέπεται η μεταφορά της στο επόμενο ή στα επόμενα έτη. Κατά τη διάρκεια της απαγορεύεται η καταγγελία της σύμβασης εργασίας.

Προστασία της υγείας

Ο εργοδότης έχει την υποχρέωση να λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα που απαιτούνται ώστε να εξασφαλίζονται οι εργαζόμενοι και οι τρίτοι που παρευρίσκονται στους τόπους εργασίας από κάθε κίνδυνο που μπορεί να απειλήσει την υγεία ή τη σωματική τους ακεραιότητα. Για το λόγο αυτό, σε όλες τις επιχειρήσεις ανεξαρτήτως αριθμού εργαζομένων, ο εργοδότης έχει την υποχρέωση να χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες τεχνικού ασφαλείας, ενώ στις επιχειρήσεις που απασχολούν 50 και πάνω εργαζόμενους ο εργοδότης έχει την υποχρέωση να χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες γιατρού εργασίας.

Στην πράξη, αυτή η υποχρέωση δεν είναι ιδιαίτερα επαχθής, αφού λόγου χάρη το Επαγγελματικό Επιμελητήριο Αθηνών (E.E.A.)  διεξάγει σεμινάρια κατάρτισης, για εργοδότες που επιθυμούν να επιμορφωθούν, για να αναλάβουν οι ίδιοι καθήκοντα τεχνικού ασφαλείας στην επιχείρησή τους, αν εντάσσονται στην κατηγορία χαμηλής επικινδυνότητας και απασχολούν λιγότερους από 50 εργαζομένους. 

Επισημαίνεται πως σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος (βλάβη που επήλθε κατά την εκτέλεση της εργασίας ή εξ’ αφορμής αυτής σε εργάτη ή υπάλληλο), ο εργοδότης υποχρεούται να το αναγγείλει στην Επιθεώρηση Εργασίας και τις πλησιέστερες αστυνομικές αρχές 24 ωρών.

Υποχρέωση σεβασμού της προσωπικότητας των εργαζομένων

Ο εργοδότης έχει τη γενική υποχρέωση να σέβεται την προσωπικότητα των εργαζομένων του, η οποία απορρέει από το νόμο αλλά και από συνταγματικές διατάξεις. Υποπερίπτωση προσβολής της προσωπικότητας του εργαζομένου είναι και η άρνηση του εργοδότη να αποδέχεται την εργασία του εργαζομένου σύμφωνα με τους όρους της μεταξύ τους σύμβασης². Έτσι, για παράδειγμα, ένας εργοδότης δεν μπορεί να τιμωρήσει εργαζόμενό του αφήνοντάς τον να κάθεται σε ένα γραφείο και να… κοιτάζει το ταβάνι.

Οφείλει, ακόμα, να τηρεί την αρχή της ίσης μεταχείρισης η οποία απαγορεύει την αυθαίρετη άνιση μεταχείριση ενός εργαζομένου σε σχέση με τους υπόλοιπους εργαζομένους που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση -προσφέρουν, δηλαδή, όμοια εργασία, έχουν τα ίδια προσόντα και εργάζονται υπό τις ίδιες συνθήκες-.

Εξάλλου, απαγορευμένη είναι και η πραγματοποίηση διακρίσεων³ οι οποίες δεν δικαιολογούνται από αντικειμενικούς λόγους, με κριτήριο μεταξύ άλλων το φύλο, τη φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, τις θρησκευτικές ή άλλες πεποιθήσεις, την αναπηρία, την ηλικία και τον γενετήσιο προσανατολισμό. Η εν λόγω αρχή εφαρμόζεται και στο στάδιο της πρόσληψης, έτσι που δεν μπορεί, για παράδειγμα, νόμιμα να ειπωθεί «ευχαριστούμε πολύ, αλλά αναζητάμε έναν άντρα, καθώς πιστεύουμε ότι θα ταιριάζει καλύτερα στην ομάδα μας».

Απασχόληση συγγενικών προσώπων

Είναι  συνηθισμένο  στις νεοφυείς επιχειρήσεις να απασχολούνται άτυπα συγγενείς, προκειμένου να συμβάλλουν στην αντιμετώπιση παροδικών αναγκών, χωρίς να επιβαρύνεται ο εργοδότης με το μισθολογικό και ασφαλιστικό κόστος πρόσληψης ενός εργαζομένου.

Η πρακτική αυτή, όμως, η οποία συχνά δεν αφορά μονάχα σε συγγενείς πρώτου βαθμού αλλά και στην ευρύτερη οικογένεια, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σε ενδεχόμενο έλεγχο του Σώματος Επιθεώρησης Εργασίας. Συχνό, αν και δυσάρεστο, φαινόμενο είναι επίσης να δημιουργούνται παρεξηγήσεις μεταξύ των συγγενών και να διεκδικούνται αναδρομικά μεγάλα χρηματικά ποσά με την συνοδεία απειλών για καταγγελία στις αρμόδιες αρχές.

Προστασία εμπορικού απορρήτου και ρήτρα εχεμύθειας

Σύμφωνα με το νόμο ως «εμπορικό απόρρητο» νοούνται οι πληροφορίες οι οποίες πληρούν σωρευτικά τις εξής προϋποθέσεις: α) είναι απόρρητες με την έννοια ότι δεν είναι ευρέως γνωστές ούτε άμεσα προσβάσιμες β) έχουν για ορισμένη επιχείρηση εμπορική αξία η οποία απορρέει από τον απόρρητο χαρακτήρα τους και γ) το πρόσωπο, που έχει αποκτήσει νόμιμα τον έλεγχο επί των εν λόγω πληροφοριών, έχει καταβάλει εύλογες προσπάθειες, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων, για την προστασία του απόρρητου χαρακτήρα τους. Επί παραδείγματι, εμπορικό απόρρητο αποτελούν οι μέθοδοι πώλησης και διανομής, οι στρατηγικές διαφήμισης, οι κατάλογοι προμηθευτών και πελατών, τo προφίλ των πελατών, η εμπορική τεχνογνωσία κ.ο.κ. 

Για την προστασία του εμπορικού απορρήτου, δεν απαιτείται η τήρηση κάποιας διαδικασίας καταχώρισης, ωστόσο απαιτείται η λήψη εύλογων μέτρων προστασίας, όπως είναι οι ρήτρες εμπιστευτικότητας, ο κωδικός πρόσβασης σε ψηφιοποιημένα έγγραφα και τα φυσικά μέτρα ασφαλείας για τα έγγραφα. Η χρονική διάρκεια προστασίας του εμπορικού απορρήτου είναι απεριόριστη για όσο χρόνο διατηρείται και ο απόρρητος χαρακτήρας.

Η χρήση ή η αποκάλυψη εμπορικού απορρήτου θεωρείται παράνομη στην περίπτωση που πραγματοποιείται χωρίς τη συγκατάθεση του κατόχου του εμπορικού απορρήτου από πρόσωπο που αποδεδειγμένα έχει αποκτήσει το εμπορικό απόρρητο παράνομα ή έχει παραβιάσει συμφωνία εμπιστευτικότητας ή άλλη υποχρέωση μη αποκάλυψης του εμπορικού απορρήτου.

Συνεπώς, είναι αναγκαίο σε κάθε σύμβαση εργασίας που συνάπτουν οι εταιρίες, οι οποίες στηρίζονται στην καινοτομία και στην ανάπτυξη τεχνογνωσίας, να περιέχονται ρήτρες εχεμύθειας, οι οποίες θα συγκεκριμενοποιούν την υποχρέωση εχεμύθειας του εργαζομένου και θα προσδιορίζουν τα στοιχεία εκείνα που αποτελούν εμπορικό απόρρητο και τα μέτρα που οφείλουν να ακολουθούν οι εργαζόμενοι για τη διαφύλαξή τους. Για παράδειγμα, μπορεί να προβλέπεται η συμμόρφωση των εργαζομένων με την πολιτική ασφαλείας της εταιρίας η οποία με τη σειρά της θα απαγορεύει στους εργαζομένους να επεξεργάζονται δεδομένα της εταιρίας σε προσωπικές και ενδεχομένως μη ασφαλείς συσκευές. Έτσι, στη σύμβαση εργασίας θα περιλαμβάνεται μια πρόβλεψη, όπως η παρακάτω, ενώ στη συνέχεια θα γίνεται παραπομπή στην πολιτική ασφαλείας της εταιρίας:

Ο Εργαζόμενος αναγνωρίζει ότι οι εμπιστευτικές πληροφορίες που του παρέχονται από την Εταιρία ανήκουν σε αυτήν, αποτελούν περιουσιακό της στοιχείο και αποτελούν εμπορικά και βιομηχανικά απόρρητά της. Ο Εργαζόμενος αναλαμβάνει την υποχρέωση να τις τηρεί ως εμπορικά/βιομηχανικά απόρρητα επιδεικνύοντας αυστηρή εμπιστευτικότητα και να μην αποκαλύπτει, χρησιμοποιεί, δημοσιεύει, διοχετεύει ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο ανακοινώνει σε τρίτους, άμεσα ή έμμεσα, εν όλω ή εν μέρει για οποιονδήποτε λόγο (με σκοπό ανταγωνισμό ή όχι), σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή, οποιαδήποτε από τις ανωτέρω Εμπιστευτικές Πληροφορίες περιήλθαν ήδη ή πρόκειται να περιέλθουν στο μέλλον σε γνώση του κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του. Συγκεκριμένα (…)

Ρήτρα μη ανταγωνισμού

Ο εργαζόμενος, όσο διαρκεί η σύμβαση εργασίας του, οφείλει να απέχει από οποιασδήποτε ανταγωνιστική πράξη προς την επιχείρηση. Η υποχρέωση, όμως, αποφυγής ανταγωνισμού μετά τη λύση της σύμβασης εργασίας μπορεί να γίνει αντικείμενο ρήτρας της εργασιακής σχέσης. Έτσι, μπορεί να συμφωνηθεί ότι απαγορεύεται η ανταγωνιστική δραστηριότητα του εργαζομένου είτε με τη μορφή πρόσληψής του σε άλλον ανταγωνιστή εργοδότη είτε με τη μορφή της άσκησης από αυτόν όμοιας, ανταγωνιστικής δραστηριότητας προς εκείνη του πρώην εργοδότη του⁴.

Επειδή όμως μια τέτοια ρήτρα περιορίζει τη μελλοντική επαγγελματική δραστηριότητα του εργαζομένου, το κύρος της κρίνεται σε κάθε περίπτωση από τις δικαστικές αρχές και εξαρτάται από τη διάρκεια της ισχύος της, την έκτασή της κατά τόπο, την επαγγελματική δραστηριότητα που απαγορεύτηκε και την παροχή από τον εργοδότη ανάλογης αντιπαροχής. Για παράδειγμα, δεν θα είναι έγκυρη κατά κανόνα μια ρήτρα, σύμφωνα με την οποία ο εργαζόμενος αδυνατεί να εργαστεί σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο οπουδήποτε στην Ελλάδα για τα επόμενα δέκα χρόνια.

Πρόβλεψη «ποινικής ρήτρας»

Η ποινική ρήτρα είναι μέσο πίεσης στην εξασφάλιση της εκπλήρωσης μιας συμφωνίας. Με αυτή μπορεί να συμφωνείται υπόσχεση καταβολής ορισμένου χρηματικού ποσού, αν επέλθει ορισμένο μελλοντικό γεγονός, όπως η πραγματοποίηση ανταγωνιστικών πράξεων από τον εργαζόμενο μετά τη λήξη της σύμβασης εργασίας.

Ρήτρα συμψηφισμού

Εάν οι αποδοχές ενός μισθωτού υπερβαίνουν τα νόμιμα κατώτατα όρια, μπορεί να τίθεται ρητή ρήτρα συμψηφισμού με άλλες αποδοχές εκτός από τις προσαυξήσεις που αφορούν τις υπερωρίες, τις αποδοχές αδείας και την αποζημίωση απολύσεως. Έτσι, μπορεί να γίνει συμψηφισμός με τις αποδοχές για τα δώρα εορτών ή ακόμα και με αποζημίωση λόγω πρόβλεψης ρήτρας μη ανταγωνισμού.

Στην πράξη…

Η εταιρία της Ελπίδας θέλει να προσλάβει έναν υπάλληλο με καθαρό μισθό 1.000 ευρώ και θέλει, όσο η εταιρία πηγαίνει καλά, να του χορηγεί και επιπλέον ένα ποσό ως bonus. 

Θέλει, όμως, το συγκεκριμένο bonus να μπορεί να σταματήσει να το χορηγεί, αν οι οικονομικές συνθήκες αλλάξουν, ενώ δεν θέλει ο υπάλληλος να δουλέψει σε κάποια ανταγωνιστική εταιρία αμέσως μετά τη λύση της σύμβασης εργασίας του.

Με βάση τα όσα αναφέραμε παραπάνω, είναι δυνατόν να χορηγούνται στον εργαζόμενο πρόσθετες παροχές για τις οποίες η εργοδότρια εταιρία επιφυλάσσεται ρητά το δικαίωμα να τις διακόψει ανά πάσα στιγμή. 

Επίσης, είναι δυνατόν στη σύμβαση εργασίας να προβλέπεται ρήτρα μη ανταγωνισμού για ένα χρονικό διάστημα μετά τη λύση της σύμβασης εργασίας και να προβλέπεται ποινική ρήτρα στην περίπτωση παραβίασης της υποχρέωσης αυτής. 

Μάλιστα, αν ένας εργαζόμενος λαμβάνει μισθό υψηλότερο από τον κατώτατο νόμιμο, μπορεί να συμφωνηθεί ότι το τμήμα του μισθού του, το οποίο υπερβαίνει τις ελάχιστες νόμιμες αποδοχές, συμψηφίζεται με την αποζημίωση που δικαιούται λόγω της προβλέψεως της ρήτρας μη ανταγωνισμού.

Σε κάθε περίπτωση, η νομοθεσία του εργατικού δικαίου τροποποιείται συχνά, ενώ η εφαρμογή της ελέγχεται από τα αρμόδια κρατικά όργανα με αυστηρότητα και τυπικότητα. Επομένως, ακόμα και ένας έμπειρος επιχειρηματίας οφείλει να ζητά επικαιροποιημένες  πληροφορίες από το δικηγόρο και το λογιστή του.