Start-up Enterprise: The Legal Guide, part 11

Την εικαστική επιμέλεια έχει αναλάβει ο φίλος, Γιάννης Αποσκίτης.

Στην εποχή μας, οι περισσότερες επιχειρήσεις που παρέχουν προϊόντα ή υπηρεσίες σε ιδιώτες χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ως μέσω για την προώθηση και την πώληση των προϊόντων και των υπηρεσιών τους. Όμως, ακόμα και οι εταιρίες εκείνες που δεν διαθέτουν κάποιας μορφής e-shop, χρησιμοποιούν τη διαδικτυακή τους παρουσία προκειμένου να ενισχύσουν το εταιρικό προφίλ τους και να κάνουν επαφές με παράγοντες της παγκόσμιας αγοράς. Ειδικά, μάλιστα, οι start-up χρησιμοποιούν το διαδίκτυο, προκειμένου να προβάλουν την καινοτόμο δράση τους και να ξεπεράσουν τα όρια των εθνικών και ευρωπαϊκών συνόρων.

Ηλεκτρονικό εμπόριο και προστασία καταναλωτή

Στο πλαίσιο της σύναψης συμβάσεων μέσω διαδικτύου ισχύουν όσα και στις παραδοσιακές συμβάσεις, αλλά και ορισμένοι πρόσθετοι, ειδικοί όροι. 

Στην παρούσα υπενότητα θα εξετάσουμε εν συντομία την προστασία του καταναλωτή α) από τους λεγόμενους «γενικούς όρους των συναλλαγών» β) σε περιπτώσεις «συμβάσεων από απόσταση» και γ) από «αθέμιτες εμπορικές πρακτικές».

Ως καταναλωτής ορίζεται ο τελικός αποδέκτης προϊόντων και υπηρεσιών που διατίθενται στην αγορά και ο οποίος ενεργεί για λόγους που δεν εμπίπτουν στην εμπορική, επιχειρηματική, βιοτεχνική ή ελευθέρια επαγγελματική του δραστηριότητα¹. 

Ο καταναλωτής προστατεύεται από τη νομοθεσία, καθώς θεωρείται πως διαθέτει μικρότερες γνώσεις και εμπειρία απ’ ότι ο επαγγελματίας πάροχος προϊόντων και υπηρεσιών. Κυρίαρχο ρόλο στην προστασία του καταναλωτή διαδραματίζει ο γνωστός νόμος 2251/1994, όπως ισχύει σήμερα, και αφού έχει ενσωματωθεί στην ελληνική έννομη τάξη η σχετική ενωσιακή νομοθεσία.

1α. Οι Γενικοί όροι των συναλλαγών (Γ.Ο.Σ.)

Οι Γενικοί Όροι των Συναλλαγών (Γ.Ο.Σ.) είναι συμβατικοί όροι οι οποίοι διατυπώνονται εκ των προτέρων με γενικό περιεχόμενο και με στόχο να αποτελέσουν αντικείμενο μεγάλου αριθμού μελλοντικών συμβάσεων². Έτσι, σε περιπτώσεις συμβάσεων, οι οποίες συνάπτονται σε καθεστώς μεγάλης οικονομικής και διαπραγματευτικής ανισορροπίας μεταξύ των μερών (λ.χ. μεταξύ της τράπεζας και του αιτούντος την έγκριση στεγαστικού δανείου), το οικονομικά ασθενέστερο μέρος έρχεται αντιμέτωπο με έναν μακρύ κατάλογο προδιατυπωμένων όρων.

Ο καταναλωτής πρέπει να έχει γνώση των Γ.Ο.Σ., ενώ είναι άκυροι εκείνοι οι Γ.Ο.Σ. οι οποίοι διαταράσσουν σε σημαντικό βαθμό την ισορροπία των συναλλαγών. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μια επιχείρηση δεν μπορεί να δραπετεύσει από τις θεμελιώδεις υποχρεώσεις της απέναντι στους καταναλωτές μονάχα με την αναγραφή των σχετικών όρων σε ένα μακροσκελές κείμενο, ακόμα κι αν ο καταναλωτής αποδεικνύεται πως το διάβασε και το εγκρίνει. 

Λόγου χάρη ένα e-shop δεν μπορεί να απαλλαγεί από κάθε ευθύνη σε σχέση με τα προϊόντα που εκπορεύεται ζητώντας από τους καταναλωτές να διαβάσουν και να υπογράψουν τους όρους χρήσης πριν από κάθε παραγγελία.

1β. Οι συμβάσεις μέσω διαδικτύου (συμβάσεις από απόσταση)

Σύμφωνα με το νόμο 2251/1994 για την προστασία των καταναλωτών, σύμβαση από απόσταση είναι κάθε σύμβαση η οποία συνάπτεται μεταξύ του προμηθευτή και του καταναλωτή στο πλαίσιο ενός οργανωμένου συστήματος πωλήσεων από απόσταση, με αποκλειστική χρήση ενός ή περισσότερων μέσων επικοινωνίας, όπως το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και το διαδίκτυο.

Σε περίπτωση σύμβασης από απόσταση, ο προμηθευτής οφείλει να παρέχει ορισμένες πληροφορίες με ευκρινή και κατανοητό τρόπο μεταξύ των οποίων:

• Τα στοιχεία της επιχείρησης και τα στοιχεία επικοινωνίας της.
• Τα χαρακτηριστικά των αγαθών ή των υπηρεσιών, η τιμή και το κόστος παράδοσης.
• Οι όροι για την υπαναχώρηση από τη σύμβαση.
• Η ευθύνη του πωλητή για τα πραγματικά ελαττώματα και την έλλειψη συνομολογημένων ιδιοτήτων, καθώς και οι  όροι εξυπηρέτησης μετά την πώληση.

Σε κάθε περίπτωση, ο καταναλωτής διαθέτει προθεσμία 14 ημερολογιακών ημερών για να υπαναχωρήσει από την εξ αποστάσεως σύμβαση χωρίς να αναφέρει τους λόγους. Υπαναχώρηση σημαίνει πως αποσβήνονται οι υποχρεώσεις από τη σύμβαση και υπάρχει αμοιβαία υποχρέωση για επιστροφή των παροχών που έχουν, τυχόν, ληφθεί.

Εάν ο προμηθευτής δεν έχει παράσχει στον καταναλωτή τις πληροφορίες σχετικά με το δικαίωμα υπαναχώρησης με σαφή, ευκρινή και κατανοητό τρόπο, η προθεσμία υπαναχώρησης λήγει 12 μήνες μετά το τέλος της αρχικής προθεσμίας υπαναχώρησης.

1γ.Οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και ειδικά τo spam

Η νομοθεσία για την προστασία του καταναλωτή απαγορεύει, επίσης, τις λεγόμενες «αθέμιτες εμπορικές πρακτικές». Μια εμπορική πρακτική χαρακτηρίζεται αθέμιτη, όταν είναι αντίθετη προς τις απαιτήσεις επαγγελματικής ευσυνειδησίας και στρεβλώνει ουσιωδώς την οικονομική συμπεριφορά του μέσου καταναλωτή.

Ως μια περίπτωση αθέμιτης εμπορικής πρακτικής, μεταξύ πολλών άλλων, αναφέρεται από το νόμο η συνεχής και ανεπιθύμητη «άγρα πελατών» μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή άλλων μέσων εξ αποστάσεως, εκτός από περιστάσεις και στο βαθμό που αυτό δικαιολογείται για την εκπλήρωση συμβατικής υποχρέωσης.

Επιπλέον, στον νόμο 3471/2006 ορίζεται πως η πραγματοποίηση μη ζητηθεισών επικοινωνιών με οποιοδήποτε μέσο ηλεκτρονικής επικοινωνίας, χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, για σκοπούς απευθείας εμπορικής προώθησης προϊόντων ή υπηρεσιών και για κάθε είδους διαφημιστικούς σκοπούς, επιτρέπεται μόνο αν ο συνδρομητής συγκατατεθεί εκ των προτέρων ρητώς.

Έτσι, η μαζική αποστολή μη ζητηθείσας ηλεκτρονικής αλληλογραφίας σε μεγάλο ρυθμό παραληπτών για διαφημιστικούς σκοπούς, η οποία παράλληλα ενδέχεται να παραβιάζει και τη νομοθεσία περί προσωπικών δεδομένων, είναι αντίθετη με την νομοθεσία για τη προστασία του καταναλωτή. 

Διευκρινίζεται, πάντως, πως τα στοιχεία επαφής ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που αποκτήθηκαν νομίμως στο πλαίσιο της πώλησης προϊόντων ή υπηρεσιών ή άλλης συναλλαγής μπορούν να χρησιμοποιούνται για την απευθείας προώθηση παρόμοιων προϊόντων ή υπηρεσιών του προμηθευτή, υπό την προϋπόθεση ότι παρέχεται στον αποδέκτη του μηνύματος η δυνατότητα να αντιτάσσεται με εύκολο τρόπο και δωρεάν στη χρησιμοποίηση των ηλεκτρονικών του στοιχείων (unsubscribe).

2. Προσβολή πνευματικής ιδιοκτησίας με αναδημοσίευση στο διαδίκτυο

Στις μέρες μας είναι συχνό φαινόμενο οι επιχειρήσεις να αναδημοσιεύουν στην ιστοσελίδα τους ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης περιεχόμενο το οποίο δεν σχετίζεται άμεσα με το αντικείμενό τους, αλλά έχει ως σκοπό να προκαλέσει το ενδιαφέρον στο κοινό τους και να προκαλέσει μια βαθύτερη σύνδεση μαζί του. Συνήθως, μάλιστα, η συγκεκριμένη υποχρέωση ανατίθεται σε έναν από τους εργαζομένους της επιχείρησης, ο οποίος ούτε ειδικές γνώσεις έχει ούτε ειδική εκπαίδευση. Έτσι, αρκετά συχνά οι εταιρίες προσβάλλουν άθελά τους δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας τρίτων και καλούνται να πληρώσουν μικρότερα ή μεγαλύτερα ποσά ως αποζημιώσεις. Για να γίνει κατανοητός ο κίνδυνος, θα χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα των φωτογραφιών, αφού έχουμε ήδη μιλήσει για την πνευματική ιδιοκτησία και γνωρίζουμε πως οι φωτογραφίες ανήκουν στα έργα που προστατεύονται από τη σχετική νομοθεσία.

Και, πράγματι, κανείς δεν αμφισβητεί πως μια φωτογραφία που εκτίθεται σε μια γκαλερί ή περιέχεται σε ένα έντυπο δεν μπορεί να αναδημοσιευθεί χωρίς άδεια. Τι συμβαίνει, όμως, με τις εκατομμύρια εικόνες που είναι διαθέσιμες στο διαδίκτυο χωρίς κανέναν -σε πρώτη ανάγνωση!- περιορισμό. Αν, για παράδειγμα, γράψουμε σε μια μηχανή αναζήτησης τη λέξη κλειδί «Ακρόπολη Αθηνών» είναι βέβαιο ότι θα εμφανιστούν εκατοντάδες φωτογραφίες  οι οποίες δεν αναγράφουν ούτε τα στοιχεία του δημιουργού τους ούτε κάποια δήλωση σχετικά με τη νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Γνωρίζουμε, όμως, πως η προστασία από τη νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας παρέχεται χωρίς διατυπώσεις και συνεπώς είναι εύκολο να αντιληφθούμε πως όλες εκείνες οι φωτογραφίες που είναι διαθέσιμες μέσω του διαδικτύου δεν είναι στην πραγματικότητα ελεύθερα διαθέσιμες, εκτός κι αν αυτό έχει ρητά ορίσει ο δημιουργός τους, αλλά αποτελούν δυνητικά μια… παγίδα. Πράγματι, αν μια εταιρία επιχειρήσει να αναδημοσιεύσει στην ιστοσελίδα της ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μια τέτοιου είδους φωτογραφία είναι πολύ πιθανό να λάβει ένα e-mail σαν το παρακάτω: 

Dear Sir or Madam, 

I hereby notify you that I was entrusted to represent the legal interest of the media company (…)

My client was made aware that you have published the photograph taken by my client on the website under the URL (…)

With this act of publication, you have violated the exclusive rights of use of my client. The matter in dispute relates to the photograph reproduced in this letter which you are using in breach of the exclusive rights of use of my client. Your website has been secured to the extent necessary for use as evidence in court and will be presented as such evidence should you contest the claim. (…)

The deliberate act of incorporating the photograph into your website is sufficient reason for us to assert the contested use by you of the photograph in question. It has no bearing on the claims in the present matter whether the rights of my client have been violated deliberately or accidentally. Instead, the sole focus of the present matter is on the fact that the photograph was used without consent in the manner described above. (…)

Due to the unlawful use of photography by your party, we request you to pay damages. (…)

I strongly suggest you take a look at the judgement of the European Court of Justice from October 3rd, 2013 if you assume that in Greece in a matter of copyright infringement on the Internet the lawsuit cannot be filed in Germany.  (…)

Should you suspect that we cannot enforce a verdict in Greece even in the event of a successful trial, I would like to draw your attention to the European Order for Payment procedure. It is no longer a problem to enforce payments within the European Union; borders do not stop the process.

Αυτό συμβαίνει, επειδή πολλοί δημιουργοί πνευματικών εκχωρούν τα δικαιώματά τους πνευματικής ιδιοκτησίας σε εταιρίες διαχείρισης με πανευρωπαϊκή δράση, οι οποίες χρησιμοποιούν αυτοματοποιημένες μηχανές αναζήτησης, ώστε να εντοπίζουν μη εξουσιοδοτημένες αναδημοσιεύσεις έργων των μελών τους. Οι εταιρίες αυτές με τη σειρά τους συνεργάζονται με δικηγορικά γραφεία, τα οποία επικοινωνούν με την επιχείρηση και της γνωστοποιούν πως, αν δεν προβεί σε διακανονισμό της οφειλής, θα προβούν σε δικαστικές ενέργειες. Όπως είναι αυτονόητο, μια φερέγγυα εταιρία γνωρίζει ότι αργά ή γρήγορα θα εξαναγκαστεί να πληρώσει, οπότε στη συντριπτική πλειοψηφία και προς αποφυγή δικαστικών εξόδων επιτυγχάνεται συμβιβασμός μετά από κάποια διαπραγμάτευση.

Άλλο παράδειγμα ακούσιας προσβολής δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας είναι η χρήση μουσικών έργων, που προστατεύονται με την πνευματική ιδιοκτησία για τη μουσική συνοδεία ενός βίντεο με σκοπό το ανέβασμά του στην ιστοσελίδα της εταιρίας και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. 

Η κατανόηση, λοιπόν, των βασικών στοιχείων της νομοθεσίας για την πνευματική ιδιοκτησία από τους εργαζομένους μιας επιχείρησης μπορεί να τη γλιτώσει από πολλούς πονοκεφάλους.

3. Social media guidelines

Εξάλλου, η χρήση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από μέλη της εταιρίας ή εργαζόμενους μπορεί να δημιουργήσει και άλλους είδους προβλήματα, τα οποία, μάλιστα, μπορεί να έχουν πολύ σοβαρό αντίκτυπο στη δημόσια εικόνα της εταιρίας. Συγκεκριμένα, αναφερόμαστε στην περίπτωση, που στην ιστοσελίδα ή στον λογαριασμό της εταιρίας ή ακόμα και σε λογαριασμό ορισμένου προσώπου το οποίο εμφανίζεται, όμως, με την ιδιότητα του ως μέλος ή εργαζόμενος της εταιρίας δημοσιευθεί περιεχόμενο το οποίο είναι παράνομο ή προσβλητικό για ένα πρόσωπο ή για μια ομάδα ανθρώπων.

Επισημαίνουμε ότι δεν αναφερόμαστε στις περιπτώσεις που η εταιρία συνειδητά προβαίνει σε μια κίνηση, η οποία ενδέχεται να έχει κοινωνικό αντίκτυπο και να συναντήσει αντιδράσεις, αλλά σε περιπτώσεις που είτε μια δημοσίευση γίνεται από απερισκεψία είτε μια προσωπική άποψη εκφράζεται με τέτοιο τρόπο ή σε τέτοιο πλαίσιο, ώστε να φαίνεται ότι εκπροσωπεί ολόκληρη την εταιρία. (λ.χ. χιούμορ, το οποίο προσβάλλει τα μέλη μιας συγκεκριμένης θρησκείας).

Για να αποφευχθούν τέτοιου είδους καταστάσεις, συνίσταται η δημιουργία μιας εταιρικής πολιτικής για τη χρήση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η οποία δεν θα παρεμβαίνει στην προσωπική ζωή των μελών της εταιρίας και των εργαζομένων, αλλά θα προστατεύει την εικόνα της εταιρίας. Βασικά σημεία μιας τέτοιας πολιτικής μπορεί να είναι:

• Η ειλικρίνεια για την ταυτότητα του προσώπου που δημοσιεύει περιεχόμενο.
• Η σαφής διευκρίνιση του αν πρόκειται για προσωπικές ή εταιρικές θέσεις.
• Η επίδειξη ηρεμίας και ευγένειας σε κάθε επικοινωνία με χρήστες του διαδικτύου, αφού οτιδήποτε γράφεται στο διαδίκτυο είναι δυνητικά μόνιμο.
• Η άμεση παραπομπή στο αρμόδιο όργανο κάθε περιστατικού στο διαδίκτυο που θα μπορούσε να πλήξει την εικόνα της εταιρίας ή να έχει νομικές διαστάσεις.
• Η επίδειξη αυτοσυγκράτησης.
• Η αποφυγή δημοσίευσης προσωπικών πληροφοριών ή εσωτερικών στοιχείων της εταιρίας. 

Ειδικά για μια start-up, η οποία δεν έχει προλάβει να καλλιεργήσει τη φήμη της, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ξεκινήσει τη διαδικτυακή της ζωή χωρίς απρόοπτα.