Start-up Enterprise: The Legal Guide, part 14

Την εικαστική επιμέλεια έχει αναλάβει ο φίλος, Γιάννης Αποσκίτης.

Κάθε ομάδα που φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια επιτυχημένη start-up θα πρέπει να έχει στο πίσω μέρος του μυαλού της πως, αν τα πράγματα εξελιχθούν κατ’ ευχή, τότε κατά πάσα πιθανότητα θα έχει την ευκαιρία να μεταβιβάσει ένα μέρος, τουλάχιστον, των εταιρικών της μεριδίων. Η μεταβίβαση μπορεί να γίνει είτε σε επενδυτές που θέλουν να έχουν μερίδια στα μελλοντικά κέρδη της εταιρίας είτε σε νέους συνεργάτες που έχουν πεισθεί για τη δυναμική της εταιρίας και θέλουν να τη βοηθήσουν να αναπτυχθεί περεταίρω. Πάντα, επίσης, υπάρχει η πιθανότητα να γίνει κάποια δελεαστική πρόταση για την εξαγορά του συνόλου των εταιρικών μεριδίων.

Εξάλλου, με το πέρασμα του χρόνου, ενδέχεται κάποιο μέλος της αρχικής ομάδας να θέλει να αποχωρήσει από την εταιρία για λόγους οικονομικούς, επαγγελματικούς ή προσωπικούς. Τέλος, υπάρχει πάντα και το μακάβριο ενδεχόμενο του θανάτου κάποιου μέλους της ιδρυτικής ομάδας.

Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθούν εντάσεις, καθώς η είσοδος νέων εταίρων είναι μια πολύ σημαντική αλλαγή στην καθημερινότητα της εταιρίας και έχει πολύ σοβαρές οικονομικές συνέπειες. Το καταστατικό, λοιπόν, θα πρέπει να έχει προβλέψει συγκεκριμένες ρυθμίσεις για τον χειρισμό τέτοιου είδους καταστάσεων εντός του πλαισίου που τίθεται από το νόμο.

Οι προβλέψεις του νόμου και του καταστατικού

Η μεταβίβαση των μεριδίων ιδιωτικής κεφαλαιουχικής εταιρείας είναι καταρχήν ελεύθερη και γίνεται με τη σύνταξη ιδιωτικού εγγράφου και γνωστοποίηση στην εταιρία¹. Στο καταστατικό, όμως, είναι δυνατόν να προβλέπονται διαφόρων μορφών απαγορεύσεις ή περιορισμοί, όπως ενδεικτικά:

Δικαίωμα προτίμησης

Το καταστατικό μπορεί να προβλέπει ότι σε περίπτωση που κάποιος εταίρος επιθυμεί να μεταβιβάσει τα εταιρικά του μερίδια, οι υπόλοιποι εταίροι θα έχουν δικαίωμα προτίμησης². Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι, αν έχει μια πρόταση αγοράς ύψους 10.000 ευρώ, θα πρέπει να τη γνωστοποιήσει στους εταίρους και να τους δώσει την ευκαιρία να αγοράσουν τα εταιρικά του μερίδια με το συγκεκριμένο τίμημα. Την ευκαιρία αυτή μπορεί να την αξιοποιήσει είτε μονάχα ένας από τους εταίρους είτε περισσότεροι.

Δικαίωμα υπόδειξης

Μια διαφορετική πιθανή ρύθμιση του ζητήματος είναι η πρόβλεψη μιας καταστατικής ρήτρας σύμφωνα με την οποία η εταιρία θα έχει δικαίωμα να υποδείξει στον εταίρο, ο οποίος επιθυμεί να μεταβιβάσει τα εταιρικά του μερίδια, το πρόσωπο του αγοραστή είτε αυτός είναι εταίρος είτε όχι. Το καταστατικό θα πρέπει να ρυθμίζει και τον τρόπο λήψης της σχετικής απόφασης από τους υπόλοιπους εταίρους.

Το πρόβλημα στην συγκεκριμένη περίπτωση θα είναι ο καθορισμός του τιμήματος που αντιστοιχεί στην πλήρη αξία των εταιρικών μεριδίων. Για το ζήτημα αυτό γίνεται αναλυτικά λόγος παρακάτω.

Δικαίωμα «tag-along» μειοψηφίας

Ένα πρακτικό ζήτημα που συχνά ανακύπτει, όταν η πλειοψηφία μιας εταιρίας αποφασίζει να μεταβιβάσει τα εταιρικά της μερίδια, είναι πως η μειοψηφία φοβάται πως θα εγκλωβιστεί στο νέο εταιρικό σχήμα, χωρίς να έχει τη διαπραγματευτική δύναμη, ώστε να επιτύχει την πώληση των εταιρικών της μεριδίων σε συμφέρουσα τιμή. Έτσι, το καταστατικό μπορεί να προβλέπει πως η μειοψηφία θα έχει το δικαίωμα να μεταβιβάσει τα εταιρικά της μερίδια με τους ίδιους όρους, όπως και η πλειοψηφία.

Αντίστοιχα, μπορεί η πλειοψηφία να αντιμετωπίζει αδιέξοδο, αν ο υποψήφιος αγοραστής θέλει να αποκτήσει τον πλήρη έλεγχο της εταιρίας και η μειοψηφία αρνείται να συμπράξει. Για την αντιμετώπιση τέτοιου είδους καταστάσεων είναι δυνατόν με καταστατική ρήτρα να προβλέπεται η υποχρέωση της μειοψηφίας να μεταβιβάσει τα εταιρικά της μερίδια υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων αιτία θανάτου

Επίσης, τα εταιρικά μερίδια της ΙΚΕ μεταβιβάζονται σε περίπτωση θανάτου του κατόχου τους στον κληρονόμο, όπως και κάθε άλλο περιουσιακής φύσης δικαίωμα. Επειδή, όμως, η ανάμειξη κληρονόμων στις εταιρικές σχέσεις μιας ΙΚΕ μπορεί να δημιουργήσει πρακτικά προβλήματα, το καταστατικό μπορεί να προβλέπει μια σειρά από περιορισμούς εις βάρος τους³. 

Έτσι, το καταστατικό μπορεί να προβλέπει δικαίωμα της εταιρίας για την υπόδειξη αγοραστή, όπως εξετάσαμε ανωτέρω ή δικαίωμα προτίμησης υπέρ των εταίρων.

Παραδείγματα καταστατικών ρητρών

Παρακάτω θα εξετάσουμε ορισμένα συνηθισμένα παραδείγματα καταστατικών ρητρών σχετικά με τη μεταβολή στο πρόσωπο των εταίρων:

Ελεύθερη μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων

Οποιοσδήποτε από τους εταίρους δικαιούται να μεταβιβάσει τη μερίδα της συμμετοχής του στην εταιρεία κατόπιν συμφωνίας όλων των εταίρων.

Απαγόρευση μεταβίβασης εταιρικών μεριδίων

Απαγορεύεται ρητώς η μεταβίβαση όλων των εταιρικών μεριδίων για χρονικό διάστημα πέντε ετών από την ημερομηνία σύστασης της εταιρίας.

Περιορισμοί στη μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων

Οι εταίροι έχουν το δικαίωμα να μεταβιβάζουν εν ζωή τα μερίδια τους σε συγγενείς τους πρώτου βαθμού χωρίς την προηγούμενη συναίνεση όλων των λοιπών εταίρων, ενώ σε τρίτα πρόσωπα μόνον με την προηγούμενη συναίνεση των λοιπών εταίρων. Στην δεύτερη περίπτωση (μεταβίβαση προς μη συγγενείς πρώτου βαθμού) οι λοιποί εταίροι έχουν δικαίωμα προτίμησης για την εξαγορά τους, το οποίο δικαιούνται να ασκήσουν εντός τριάντα ημερών από την ημερομηνία που θα λάβουν έγγραφη σχετική ενημέρωση. 

Εφόσον κάποιος από τους εταίρους δεν ασκήσει το δικαίωμά του, τότε το εν λόγω δικαίωμα μπορεί να ασκηθεί από τους λοιπούς εταίρους κατά την αναλογία της συμμετοχής τους στο εταιρικό κεφάλαιο κατά τον χρόνο της άσκησης του δικαιώματος.

Εάν οι λοιποί εταίροι δεν επιθυμούν να ασκήσουν το δικαίωμα προτίμησης, η εταιρεία έχει το δικαίωμα να υποδεικνύει εκείνη το τρίτο πρόσωπο, φυσικό ή νομικό, για να εξαγοράσει τα εταιρικά μερίδια που πρόκειται να μεταβιβασθούν, αντί πλήρους τιμήματος προσδιοριζόμενου από το δικαστήριο, εκτός αν τα μέρη συμφωνούν στο ύψος του.

Εξαγορά εταιρικών μεριδίων από τους κληρονόμους

Σε περίπτωση μεταβίβασης του εταιρικού μεριδίου «αιτία θανάτου», οι λοιποί εταίροι θα εξαγοράζουν το εταιρικό μερίδιο του θανόντος στην πραγματική αξία του προσδιοριζομένη από το αρμόδιο Δικαστήριο.

Προσδιορισμός αξίας εταιρικών μεριδίων και πρακτικές ανάγκες

Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις, όταν δεν επιτρέπεται από το καταστατικό η ελεύθερη μεταβίβαση των εταιρικών μεριδίων, ανακύπτει και ένα πρόσθετο πρόβλημα: Με ποιο τρόπο θα επιτευχθεί ο δίκαιος προσδιορισμός⁴ της αξίας των εταιρικών μεριδίων;

Χαρακτηριστικά παραδείγματα μεταβολών στα πρόσωπα των εταίρων της ΙΚΕ και επομένως ανάγκης για την εξεύρεση ενός τρόπου για τον δίκαιο προσδιορισμό της αξίας των εταιρικών μεριδίων είναι τα εξής:

Ένας εταίρος επιθυμεί να αποχωρήσει από την εταιρία και δέχεται να πωλήσει το μερίδιό του στους άλλους εταίρους, αλλά δεν μπορεί να συμφωνήσει σε έναν δίκαιο τρόπο για τον υπολογισμό της αξίας του εταιρικού του μεριδίου.

Μετά το θάνατο ενός εταίρου, το εταιρικό του μερίδιο κληρονομείται από πρόσωπα, τα οποία ούτε το ενδιαφέρον ούτε τις ικανότητες έχουν να συμβάλλουν στη διαχείριση της εταιρίας. Αλλά και αντιστρόφως, είναι συχνό το φαινόμενο κάποιος να κληρονομεί ένα εταιρικό μερίδιο και να αναγκάζεται να πουλήσει σε υπερβολικά χαμηλή είτε επειδή δεν έχει επαρκή πληροφόρηση για την αξία του είτε επειδή δεν υπάρχει αγοραστικό ενδιαφέρον από πρόσωπα εκτός της εταιρίας. 

Σε αυτές αλλά και σε κάθε άλλη παρόμοια περίπτωση έχουν δοκιμαστεί διάφορες λύσεις για τον προσδιορισμό της αξίας των εταιρικών μεριδίων, η κάθε μία από τις οποίες έχει τα δικά της πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Συνοπτικά:

• Συμφωνία μιας συγκεκριμένης τιμής εκ των προτέρων.

Είναι πρακτικά αδύνατο να αντικατοπτρίζει την πραγματική αξία της εταιρίας μετά από ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Από την άλλη, αποτελεί την απλούστερη λύση στο σχετικό πρόβλημα και θα μπορούσε να λειτουργήσει ως δικλείδα ασφαλείας για έναν εταίρο που πείθεται να πραγματοποιήσει μια αξιόλογη επένδυση υπέρ της εταιρίας.

• Εκτίμηση με βάση το ενεργητικό της εταιρίας, όπως αποτυπώνεται στον ισολογισμό της.

Ενεργητικό είναι το σύνολο των οικονομικών πόρων που ανήκουν σε μία επιχείρηση και έχουν χρηματική αξία, όπως για παράδειγμα τα μετρητά, οι επενδύσεις, τα μηχανήματα κ.ο.κ. Επιπλέον, στον ετήσιο ισολογισμό της εταιρίας είναι δυνατόν να συνυπολογισθούν και άυλα αγαθά όπως ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

• Εκτίμηση με βάση τα καθαρά κέρδη της εταιρίας.

Είναι φανερό πως αυτή η μέθοδος δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε εταιρίες που βρίσκονται ακόμα στη φάση της ανάπτυξής τους και δεν έχουν εδραιώσει ακόμα την λειτουργία τους επιτυγχάνοντας μια σταθερή ροή κερδών.

• Εκτίμηση της αγοραίας αξίας από πιστοποιημένους επαγγελματίες.

Η λύση αυτή, παρ’ ότι έχει κάποιο κόστος και απαιτεί χρόνο, είναι εν τέλει η ασφαλέστερη. Είναι σημαντικό να οριστούν τα συγκεκριμένα επαγγελματικά προσόντα των εκτιμητών, καθώς και το αν η κάθε πλευρά θα έχει δικαίωμα να ορίσει τον δικό της ή αν θα επιλέξουν να εμπιστευθούν από κοινού την εκτίμηση κάποιου εγνωσμένου κύρους εκτιμητή ή εκτιμητικής εταιρίας.

Εξάλλου, ακόμα κι αν η υπόθεση καταλήξει στις δικαστικές αίθουσες, εφόσον υπάρχει διαφωνία για την αποτίμηση της αξίας μιας εταιρίας, το Δικαστήριο κατά πάσα πιθανότητα ούτως ή άλλως θα διατάξει την διεξαγωγή πραγματογνωμοσύνης (σύνταξη έκθεσης από επιστήμονα με τα κατάλληλα προσόντα που προέρχεται από ειδικό κατάλογο). Συνεπώς, μια τέτοια πρόβλεψη στο καταστατικό θα μπορούσε να μειώσει το σχετικό κόστος και να επιταχύνει την διαδικασία.

Επισημαίνεται ότι αγοραία αξία ονομάζεται το τίμημα το οποίο ένας τρίτος θα κατέβαλλε για την απόκτηση των εξεταζόμενων εταιρικών μεριδίων, αφού λάμβανε υπόψη του όλα τα υλικά και άυλα περιουσιακά στοιχεία της εταιρίας και τις προοπτικές της για την μελλοντική επίτευξη κέρδους.

Στην πράξη…

Η Ελπίδα έχει συζητήσει με την ομάδα της και όλοι συμφωνούν πως, όταν αναπτυχθεί πλήρως η επιχειρηματική τους, θα ήθελαν να πουλήσουν τα εταιρικά τους μερίδια σε κάποια μεγαλύτερη εταιρία. Έχουν, όμως, διαφορετικές απόψεις σε σχέση με τους οικονομικούς τους στόχους και σε σχέση με το χρονικό διάστημα που είναι διατεθειμένοι να περιμένουν για κάποια συμφέρουσα οικονομική προσφορά.

Σε μία τέτοια περίπτωση το καταστατικό της εταιρίας μπορεί να προβλέπει πως, εάν ένας εταίρος εξασφαλίσει μια γραπτή πρόταση για την εξαγορά του εταιρικού του μεριδίου, οι λοιποί εταίροι θα έχουν το δικαίωμα να το εξαγοράσουν στη συγκεκριμένη τιμή εντός ενός συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος. Το πρακτικό πρόβλημα, όμως, είναι πως, αν το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα είναι σχετικά μικρό, οι λοιποί εταίροι δεν θα προλάβουν να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα κεφάλαια. Αντίθετα, αν το χρονικό διάστημα είναι υπερβολικά μεγάλο, η πρόταση εξαγοράς κινδυνεύει να ματαιωθεί στην πράξη. 

Μια πιθανή λύση στο παραπάνω πρόβλημα θα ήταν αν η εταιρία είχε σε αυτές τις περιπτώσεις το δικαίωμα υπόδειξης ενός τρίτου προσώπου στο οποίο θα μεταβιβάζονταν τα εταιρικά μερίδια έναντι του συγκεκριμένου τιμήματος της αρχικής γραπτής προσφοράς. Με αυτό τον τρόπο η μεταβίβαση δεν θα ματαιωνόταν, αλλά ο νέος εταίρος θα ήταν ένα πρόσωπο κοινής αποδοχής.

Σε κάθε περίπτωση, η μεταβολή του προσώπου των εταίρων είτε μέσω μεταβίβασης των εταιρικών μεριδίων είτε μέσω κληρονομικής διαδοχής είναι ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα της εταιρικής ζωής. Για το λόγο αυτό, η ομάδα των συνιδρυτών της start-up καλά θα κάνει να εξερευνήσει προσεκτικά τις δυνατότητες, που της παρέχει ο νόμος και να ρυθμίσει αυτό το ζήτημα με τρόπο ικανοποιητικό για όλα τα μέρη.

Επίλογος

Στο σύνολο των μέχρι στιγμής αναρτήσεών μας προσπαθήσαμε να εξηγήσουμε με απλά λόγια και παραδείγματα ορισμένες βασικές έννοιες του δικαίου στο βαθμό που αφορούν τις start-up και τις ομάδες ανθρώπων που βρίσκονται πίσω από αυτές.
Κυρίως, όμως, προσπαθήσαμε να δώσουμε έμφαση στο γεγονός πως το δίκαιο δεν είναι μονάχα ένας τυπικός και στριφνός μηχανισμός επιβολής υποχρεώσεων. Αντίθετα, ορισμένοι τομείς του δικαίου, όπως το ενοχικό και το εμπορικό, ως ένα βαθμό, δίκαιο είναι εύπλαστοι και επιτρέπουν στα ενδιαφερόμενα μέρη να διαμορφώσουν ελεύθερα τις μεταξύ τους σχέσεις ή τουλάχιστον, να επιλέγουν μεταξύ περισσότερων διαφορετικών ρυθμίσεων.
Έτσι, οι όροι μιας σύμβασης και οι ρυθμίσεις ενός εταιρικού καταστατικού, μεταξύ άλλων, δεν είναι προδιατυπωμένες σοφίες που βρίσκει κανείς στα εγχειρίδια των ειδικών ή στη νομοθεσία, αλλά αποτέλεσμα λογικής σκέψης βασισμένης στις εμπειρίες και στις επιθυμίες των άμεσα εμπλεκομένων.
Για αυτό και ο προσωπικός μας στόχος ήταν και παραμένει να δώσουμε στους ίδιους τους επιχειρηματίες τα απαραίτητα εφόδια, ώστε να λαμβάνουν αποφάσεις για την ίδρυση και τη λειτουργία των εταιριών τους με αυτοπεποίθηση. Και όταν συμβουλεύονται, αναπόφευκτα, τους δικούς τους ειδικούς/συμβούλους να έχουν γερές βάσεις που θα τους επιτρέπουν να μην είναι παθητικοί δέκτες πληροφοριών, αλλά να αποκομίζουν τα μέγιστα από τη συνεργασία.

Τα σχέδιά μας από εδώ και πέρα
Στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα σκοπεύουμε να συγκεντρώσουμε αυτή την αρχική σειρά αναρτήσεων -η οποία θα παραμείνει διαθέσιμη online- σε μια ψηφιακή έκδοση, η οποία θα διατίθεται σε όποιον ενδιαφέρεται απολύτως δωρεάν. Με αυτή μας τη μικρή συμβολή επιθυμούμε να βάλουμε ένα μικρό λιθαράκι στην ενδυνάμωση της ελληνικής start-up κοινότητας της οποίας το μέλλον προδιαγράφεται λαμπρό.
Υπάρχουν, μάλιστα, συγγραφείς που με αξιόλογα επιχειρήματα υποστηρίζουν πως η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει το επόμενο start-up nation. Ανάμεσα τους ξεχωρίζει ο Βαγγέλης Παπακωνσταντίνου ο οποίος μαζί με την Δήμητρα Μαρκοπούλου έχουν συγγράψει και το βιβλίο «STARTUPS ΟΔΗΓΟΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΕΣ».
Μάλιστα, σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπάρχει ο δεδηλωμένος στόχος για την ενίσχυση των start-up, ενώ στις 19-3-2021 υπεγράφη από 24 κράτη-μέλη την διακήρυξη για το «EU Startup Nations Standard of Excellence», ένα σύνολο βέλτιστων πρακτικών, ώστε να γίνει η Ευρώπη ένα ισχυρό παγκόσμιο κέντρο για την ανάπτυξη των start-up.
Η δική μας οπτική πάνω στο ζήτημα αυτό είναι η εξής: Η χώρα μας διαθέτει ήδη μεγάλο αριθμό καταρτισμένων επιστημόνων με επιχειρηματικό πνεύμα και αξιόλογων ερευνητικών κέντρων. Ένα μέρος, λοιπόν, της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας αναπόφευκτα θα εξακολουθήσει να ασχολείται με τεχνολογικές start-up, χωρίς κανείς να ξέρει αν αυτή η τάση θα επιτρέψει στη χώρα μας να προσεγγίσει τα μεγέθη χωρών με start-up κοινότητες, όπως το Ισραήλ και η Φιλανδία.
Η καινοτομία, όμως, η οποία βρίσκεται πίσω από κάθε start-up δεν αφορά μονάχα εταιρίες τεχνολογικής αιχμής, αλλά και κάθε επιχείρηση της σύγχρονης οικονομίας. Οι παραδοσιακές δραστηριότητες, λοιπόν, της ελληνικής οικονομίας, όπως οι υπηρεσίες υγείας, η αγορά ακινήτων και ο τουρισμός, βρίσκονται ήδη υπό μετασχηματισμό και έχουν σημαντικές νέες ευκαιρίες, ώστε να ισχυροποιήσουν τη θέση τους σε παγκόσμιο επίπεδο.
Σκοπεύουμε, συνεπώς, να συνεχίσουμε την αρθρογραφία μας εστιάζοντας στις νέες προκλήσεις και δυνατότητες διαφόρων ισχυρών κλάδων της ελληνικής οικονομίας. Παράλληλα, ετοιμάζουμε και τη φυσική έκδοση του νομικού μας οδηγού για τις start-up η οποία θα είναι βελτιωμένη και πληρέστερη.