Το Σύνταγμα
Τριμηνιαία Επιθεώρηση Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Θεωρίας και Πράξης
Το Σύνταγμα, διπλό τεύχος αφιέρωμα 3&4/2022
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ
Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, Νομική Σχολή ΑΠΘ,
πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός
Εξωτερικών και Εθνικής Άμυνας
Διάλεξα, στο πλαίσιο της θεματικής του παρόντος τεύχους, που είναι αφιερωμένο στα νομικά ζητήματα του πολέμου στην Ουκρανία, να γράψω για τον πόλεμο αυτόν ως έναν ασύμμετρο πόλεμο. Θα ασχοληθώ στην αρχή με ορισμένα πραγματολογικά – πολιτικά στοιχεία, μερικές όψεις που νομίζω ότι διεισδύουν στο πεδίο των διεθνών σχέσεων και στο δεύτερο μέρος της παρουσίασής μου, θα διατυπώσω μερικές σκέψεις για τις νομικές όψεις της ασυμμετρίας του πολέμου στην Ουκρανία.
Ασυμμετρία ως προς τα στρατηγικά υποκείμενα της σύγκρουσης
Η ασυμμετρία του πολέμου αυτού, πολιτικά, αφορά πρωτίστως τα στρατηγικά υποκείμενα της σύγκρουσης και αναφέρομαι από την άποψη αυτή, στη σχέση αφενός μεν Δύσης αφετέρου δε Ρωσίας. Θα μου πείτε αυτό είναι κάτι πασίγνωστο και τετριμμένο, είναι μια κοινοτοπία διότι, ούτως ή άλλως, σύγκρουση ανάμεσα σε δημοκρατικά και αυταρχικά ή και ολοκληρωτικά πολιτεύματα έχουμε πάρα πολλές φορές σε εμπόλεμες καταστάσεις, ο ίδιος ο Β’ ́Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ή εξελίχθηκε να είναι μια παρόμοια σύγκρουση. Άλλωστε είναι γνωστό ότι μεταξύ δημοκρατικών από τη μια μεριά και αυταρχικών ή πολύ περισσότερο ολοκληρωτικών κρατών, υπάρχουν προφανείς ασυμμετρίες ως προς τις διεθνείς σχέσεις και τις εμπόλεμες καταστάσεις, γιατί ένα δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης έχει διαφορετική αίσθηση ιστορικής ευθύνης, μεριμνά για το επίπεδο ζωής των πολιτών του και κυρίως υπόκειται στο πολιτικό κόστος της λογοδοσίας και του δημοκρατικού ελέγχου. Όμως τώρα, οι ασυμμετρίες στο εσωτερικό της Δύσης σε σχέση με το εσωτερικό της Ρωσικής Ομοσπονδίας, είναι πολύ περισσότερες. Γι’ αυτό πιστεύω, ότι είναι και πολύ περισσότεροι στο εσωτερικό της Δύσης οι εκφραστές της λεγόμενης «πολιτικής της ειρήνης», με «θυσίες» προκειμένου να επιτευχθεί και πάλι το «ποθητό» που είναι η ειρήνη, ει δυνατόν η αιώνια καντιανή ειρήνη.
“Η επιλογή των λέξεων, στο δίκαιο περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, είναι σημαντική. Μιλώντας για «ουκρανικό πρόβλημα» σημαίνει ήδη ότι παίρνουμε θέση. Ένα πρόβλημα δεν είναι ποτέ δεδομένο, αλλά πάντα θεωρητικά οικοδομημένο. Απαιτεί την ενεργοποίηση των πόρων της νομικής επιστήμης (γλώσσα, ορολογία, έννοιες, συλλογιστική, κανόνες της νομικήςτέχνης και επιχειρηματολογίας) για να επιλεγούν και να τεθούν τα στοιχεία που το συνθέτουν προκειμένου να ερμηνεύσουμε, στη συγκεκριμένη περίπτωση, τα «πράγματα» και τις καταστάσεις και να εκτιμήσουμε τον πολιτικό λόγο και τις συμπεριφορές που αφορούν τα γεγονότα που εκτυλλίσονται στο ουκρανικό έδαφος από τις 24 Φεβρουαρίου 2022 και μετά, αν και, αναμφίβολα, οι ρίζες του ουκρανικού προβλήματος είναι περισσότερο βαθειές και ανατρέχουν μακρύτερα στον ιστορικό χρόνο.”
Το Σύνταγμα, διπλό τεύχος αφιέρωμα 1&2/2022
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ
Καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ
πρ. Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης
Θα προσεγγίσω καταρχάς τα Συντάγματα του Αγώνα ως φαινόμενα πρωτίστως πολιτικά που διαλέγονται περισσότερο με τους διεθνείς συσχετισμούς και λιγότερο με τα διεθνή ρεύματα σκέψης. Αυτό που επικαθορίζει τις εξελίξεις είναι ο εθνικός στόχος της δημιουργίας και της αναγνώρισης κράτους ανεξαρτήτως των συνταγματικών διακανονισμών και της μορφής του πολιτεύματος (παρακάτω, Α). Μπορεί αυτό να φαίνεται κάπως αιρετικό σε σχέση με την κρατούσα ερευνητική και διδακτική αντίληψη που εστιάζει το ενδιαφέρον της στις ιδεολογικές αναγωγές και τις θεσμικές καινοτομίες των επαναστατικών Συνταγμάτων καθώς και στα ξένα συντάγματα που λειτούργησαν ως πηγές έμπνευσής τους, αλλά νομίζω ότι δεν βλάπτει να δοκιμάσουμε την ερμηνευτική αξία του σχήματος που προτείνω, της σύγκρουσης των ολοκληρώσεων. Το γενετικό αυτό χαρακτηριστικό των επαναστατικών συνταγμάτων, δηλαδή η σύνδεσή τους με την εθνική ολοκλήρωση, με επιλογές εθνικής στρατηγικής που τις περισσότερες φορές συνδέονται με τη διαμόρφωση των ορίων της εθνικής επικράτειας και επικαθορίζουν τις εξελίξεις σε σχέση με τη θεσμική ολοκλήρωση, διαπερνά στη συνέχεια το σύνολο της ελληνικής πολιτικής και Συνταγματικής Ιστορίας. Θα προσπαθήσω (παρακάτω, Β) να αναδείξω τη διάσταση αυτή με μια σύντομη επισκόπηση της καμπύλης από την Καποδιστριακή περίοδο έως τη Μεταπολίτευση και το ισχύον Σύνταγμα του 1975, χρησιμοποιώντας αυτή την ειδική οπτική γωνία.
Α. Η γένεση του φαινομένου την περίοδο του Αγώνα της Ανεξαρτησίας
1. Η Επανάσταση ήταν μέχρι τέλους γεγονός πρωτίστως στρατιωτικό και πολιτικό και μόνο δευτερευόντως θεσμικό και συνταγματικό
Η Επανάσταση είναι μια σύγκρουση για την κυριαρχία. Στόχος της είναι καταρχήν η αμφισβήτηση και η αποτίναξη της Οθωμανικής κυριαρχίας, σε μια συγκεκριμένη, όσο γίνεται πιο ευρεία, εδαφική περιοχή. Η Επανάσταση διεκδικεί την εγκαθίδρυση της εσωτερικής πρωτίστως κυριαρχίας ενός νέου κράτους το οποίο θέλει να είναι ανεξάρτητο και κυρίαρχο, να διαθέτει συνεπώς όχι μόνο εσωτερική αλλά και εξωτερική κυριαρχία. Επιζητά εναγωνίως την αναγνώριση από τη διεθνή κοινότητα, στην αρχική φάση έστω έμμεσα.
Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Επανάσταση είναι μια σχετικά μακρά διαδικασία (1821-1827) και είναι γεγονός, πρώτον, στρατιωτικό, δεύτερον, πολιτικό και τρίτον, θεσμικό και νομικό. Αυτή η σειρά, δεν αντιστρέφεται ούτε μετά την Α’ Εθνοσυνέλευση και το Σύνταγμα της Επιδαύρου, ούτε μετά τη Β’ Εθνοσυνέλευση και το Σύνταγμα του Άστρους, ούτε, κατά μείζονα λόγο, μετά την Γ ́ Εθνοσυνέλευση και το Σύνταγμα της Τροιζήνας. Ο Αγώνας της Ανεξαρτησίας εξακολουθεί μέχρι το τέλος του να είναι, πρωτίστως, ζήτημα στρατιωτικό και πολιτικό και δευτερευόντως ζήτημα θεσμικό και συνταγματικό, όση σημασία και αν αποδίδουμε εμείς, ως ειδικοί του Συνταγματικού Δικαίου, στα Συντάγματα του Αγώνα.
Με αφορμή τις επετειακές εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, ανατρέχουμε στα Συντάγματα του αγώνα όχι μόνο για λόγους τιμής και μνήμης, αλλά και για να ενισχύσουμε τη θεσμική και τη συνταγματική μας αυτογνωσία. Για να συνειδητοποιήσουμε το μεγάλο βάθος των νεωτερικών μας αναφορών και την εμβέλειά τους στον μακρύ ιστορικό χρόνο. Να κατανοήσουμε τα συστατικά στοιχεία της συνταγματικής και της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Παρότι έχουν ήδη περάσει δύο αιώνες, η μελέτη των επαναστατικών Συνταγμάτων δημιουργεί ακόμη σε όλους μας μια ιδιαίτερη αίσθηση οικειότητας και εγγύτητας. Το μοναδικό αυτό δικαιοπολιτικό συναίσθημα, ως συλλογικό μας βίωμα, έχω την εντύπωση ότι εξηγεί πολλά από αυτά που καταφέραμε στη σύγχρονη ιστορία μας.