Start-up Enterprise: The Legal Guide, part 8

Την εικαστική επιμέλεια έχει αναλάβει ο φίλος, Γιάννης Αποσκίτης.

Όπως είναι κοινώς αποδεκτό, το σημαντικότερο περιουσιακό στοιχείο για μεγάλο μέρος των start-up εταιριών είναι η διανοητική  ιδιοκτησία, την έννοια της οποίας θα εξετάσουμε στην παρούσα ενότητα. Η διανοητική ιδιοκτησία, λοιπόν, είναι μια ευρύτερη κατηγορία, η οποία περιλαμβάνει τόσο την πνευματική όσο και τη βιομηχανική ιδιοκτησία. 

Με απλά λόγια, η βασική διάκριση μεταξύ βιομηχανικής και πνευματικής ιδιοκτησίας είναι η εξής: Η βιομηχανική ιδιοκτησία προστατεύει τεχνικά και αισθητικά επιτεύγματα τα οποία αξιολογούνται ως δεκτικά οικονομικής εκμετάλλευσης. Αντίθετα, η πνευματική ιδιοκτησία προστατεύει έργα λόγου, τέχνης και επιστήμης. Προστατεύει τα σχετικά έργα ανεξάρτητα από την οικονομική τους αξία, ενώ καλύπτει όχι μόνο τα οικονομικά αλλά και τα ηθικά δικαιώματα του δημιουργού.

Δικαίωμα ευρεσιτεχνίας

Η βιομηχανική ιδιοκτησία αναφέρεται πρωτίστως σε τεχνικά επινοήματα που πληρούν τους όρους του νόμου και ονομάζονται εφευρέσεις. Οι εφευρέσεις προστατεύονται με την παροχή διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. 

Θεωρείται πως παρέχει κίνητρο για την έρευνα και την υλοποίηση εφευρετικών ιδεών εξασφαλίζοντας στον εφευρέτη την αποκλειστική εκμετάλλευση του έργου του και απαγορεύοντας την απομίμηση της εφευρετικής ιδέας.

Το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας παρέχεται από την πολιτεία μετά από αίτηση που καταθέτει ο ενδιαφερόμενος στον Οργανισμό Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (Ο.Β.Ι.). Σύμφωνα με το νόμο, πρέπει να πρόκειται για νέα εφεύρεση η οποία να είναι επιδεκτική βιομηχανικής εφαρμογής είτε μέσω της παραγωγής προϊόντος είτε μέσω της βιομηχανικής εφαρμογής. 

Ως κοινά αποδεκτός ορισμός της εφεύρεσης θεωρείται η τεκμηριωμένη και πρακτικά εφαρμόσιμη υπόδειξη τρόπου επίλυσης άλυτου τεχνικού προβλήματος ή η υπόδειξη επίλυσής του κατά τρόπο άλυτο μέχρι σήμερα με την εφαρμογή των φυσικών νόμων. Το αντικείμενο της εφεύρεσης είναι η εφευρετική ιδέα. Πάντως, η εφευρετική ιδέα πρέπει να επαληθεύεται στην πράξη (δυνατότητα εφαρμογής της εφευρετικής ιδέας).

Η εφεύρεση είναι νέα, όταν δεν ανήκει στη στάθμη της τεχνικής παγκοσμίως, στις γνώσεις, δηλαδή, στις οποίες μπορεί να υπάρξει πρόσβαση των ενδιαφερομένων. Επιπλέον, μια εφεύρεση εμπεριέχει εφευρετική δραστηριότητα, αν δεν προκύπτει με προφανή τρόπο από την υπάρχουσα στάθμη τεχνικής, αλλά αποτελεί βήμα προόδου σε σύγκριση με αυτή.

Για την αξιολόγηση, τέλος, της βιομηχανικής εφαρμογής ελέγχεται αν το αντικείμενό της μπορεί να παραχθεί ή να χρησιμοποιηθεί σε οποιονδήποτε τομέα της παραγωγικής δραστηριότητας. 

Κρίσιμος χρόνος για την προστασία της εφεύρεσης μέσω της απόκτησης προτεραιότητας είναι αυτός της κατάθεσης της αίτησης.

Όσον αφορά τις εφευρέσεις εργαζομένων, ισχύουν σε γενικές γραμμές τα εξής:  

• Η εφεύρεση που επινοεί ο εργαζόμενος εκτός του πεδίου της εργασιακής σχέσης τού ανήκει εξ ολοκλήρου.
• Εφεύρεση που αναπτύσσει ο εργαζόμενος σε εκπλήρωση της υποχρέωσής του για ανάπτυξη εφευρετικής δραστηριότητας ανήκει εξ ολοκλήρου στον εργοδότη. Το όνομα του εργαζομένου, όμως, πρέπει να αναφέρεται στο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, ενώ ο εργαζόμενος δικαιούται πρόσθετη, εύλογη αμοιβή, αν η εφεύρεση είναι ιδιαίτερα επωφελής για τον εργοδότη.
• Τέλος, η εφεύρεση του εργαζομένου, η οποία πραγματοποιείται με τη χρήση υλικών, μέσων ή πληροφοριών της επιχείρησης ονομάζεται εξαρτημένη και ανήκει κατά 40% στον εργοδότη και 60% στον εργαζόμενο.

Επομένως, αν ο εργαζόμενος αναλάβει καθήκοντα τα οποία συνίστανται στην ανάπτυξη εφευρετικής δραστηριότητας, θα πρέπει να γίνεται σαφής αναφορά στη σύμβαση εργασίας του. 

Δικαίωμα ευρεσιτεχνίας: Επί της διαδικασίας

Καταρχάς, υποβάλλεται αίτηση στον Ο.Β.Ι., η οποία περιλαμβάνει τα στοιχεία του εφευρέτη, αναλυτική και συνοπτική παρουσίαση της εφεύρεσης και τις αξιώσεις του για την ευρεσιτεχνία.

Εν συνεχεία, μεσολαβεί χρονικό διάστημα λίγων μηνών για τη συμπλήρωση τυχόν ελλείψεων ή για ενδεχόμενες διορθώσεις και ακολουθεί ο ουσιαστικός έλεγχος για το αν υπάρχει εφευρετική δραστηριότητα και αν όντως είναι «νέο» το προϊόν. Για το σκοπό αυτό συντάσσεται από εξειδικευμένους επιστήμονες έκθεση εκ μέρους του Ο.Β.Ι., το κόστος της οποία βαραίνει τον αιτούντα. Πριν τη σύνταξη της τελικής έκθεσης, ο αιτών έχει το δικαίωμα να υποβάλει τις παρατηρήσεις του, αν υπάρχει ανάγκη.

Εφόσον η διαδικασία ολοκληρωθεί με επιτυχία, εκδίδεται το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και ο αιτών οφείλει να καταβάλει τα σχετικά τέλη, τα οποία είναι για πρώτα χρόνια μηδενικά και εν συνεχεία αυξάνονται για κάθε επόμενο έτος. Επισημαίνεται πως η καθυστέρηση πληρωμής των ετήσιων τελών, όσο μικρό κι αν είναι το ύψος τους, έχει ως συνέπεια την απώλεια των δικαιωμάτων του εφευρέτη.

Μετά την απόκτηση του διπλώματος ευρεσιτεχνίας, ο εφευρέτης θα μπορεί ελεύθερα να το πουλήσει ή να παραχωρήσει άδειες εκμετάλλευσης σε κάποια επιχείρηση ή και να παράγει ο ίδιος το προϊόν.

Υπόδειγμα χρησιμότητας

Επειδή οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας είναι υψηλές, ο νόμος προβλέπει και τη χορήγηση πιστοποιητικού υποδείγματος χρησιμότητας, το οποίο χορηγείται για κάθε τρισδιάστατο αντικείμενο με καθορισμένο σχήμα και μορφή, όπως εργαλείο, όργανο, συσκευή, σκεύος ή και εξάρτημά τους που προτείνεται ως νέο, βιομηχανικά εφαρμόσιμο και με δυνατότητα να δώσει λύση σε τεχνικό πρόβλημα. Αντικείμενο, ασφαλώς, της προστασίας δεν είναι το ίδιο το αντικείμενο, αλλά ο κανόνας που ενσωματώνεται σε αυτό για την επίλυση τεχνικού προβλήματος.

Το υπόδειγμα χρησιμότητας δεν απαιτείται να συγκεντρώνει το στοιχείο της εφευρετικής δραστηριότητας, όπως το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Η διάρκεια ισχύος του πιστοποιητικού χρησιμότητας είναι επτά χρόνια από την επομένη της ημέρας κατάθεσης της αίτησης για χορήγηση πιστοποιητικού υποδείγματος χρησιμότητας.

Προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας

Σύμφωνα με το νόμο οι πνευματικοί δημιουργοί με τη δημιουργία του έργου και χωρίς οποιαδήποτε διαδικασία ή διατυπώσεις αποκτούν πάνω σε αυτό πνευματική ιδιοκτησία, που περιλαμβάνει ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα το δικαίωμα της εκμετάλλευσης του έργου (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού τους δεσμού προς αυτό (ηθικό δικαίωμα).

Ως έργο νοείται κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα λόγου, τέχνης ή επιστήμης που εκφράζεται με οποιαδήποτε μορφή, ιδίως τα γραπτά ή προφορικά κείμενα, οι μουσικές συνθέσεις με κείμενο ή χωρίς, τα θεατρικά έργα, με μουσική ή χωρίς, οι χορογραφίες και άλλα, τα οποία αναφέρονται ενδεικτικά στο νόμο. Επίσης, αντικείμενο προστασίας είναι και οι βάσεις δεδομένων οι οποίες λόγω της επιλογής ή διευθέτησης του περιεχομένου τους αποτελούν πνευματικά δημιουργήματα. Ως βάση δεδομένων νοείται η συλλογή έργων, δεδομένων ή άλλων ανεξάρτητων στοιχείων, διευθετημένων κατά συστηματικό ή μεθοδικό τρόπο και ατομικώς προσιτών με ηλεκτρονικά μέσα ή με άλλο τρόπο. 

Το έργο πρέπει να προέρχεται από το ανθρώπινο πνεύμα και προστατεύεται ως συγκεκριμένη έκφραση της προσωπικότητας του δημιουργού και όχι ως ιδέα. Η έννοια της πρωτοτυπίας, από την άλλη, παρ’ ότι δεν είναι δυνατόν να οριστεί με απόλυτη ακρίβεια, συνίσταται στο να έχει το έργο κάποια ιδιαίτερη ατομικότητα/ιδιομορφία και να διακρίνεται από τα προϊόντα της καθημερινότητας.

Η προστασία, όμως, του νόμου είναι ανεξάρτητη από την αξία και τον προορισμό του έργου.

Πνευματικά έργα που δημιουργούνται στο πλαίσιο εργασιακής σχέσης

Σύμφωνα με το άρθρο 8 του νόμου 2121/1993 επί έργων που δημιουργήθηκαν από μισθωτούς σε εκτέλεση σύμβασης εργασίας, αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος είναι ο δημιουργός. Αν δεν υπάρχει αντίθετη συμφωνία, στον εργοδότη μεταβιβάζονται αυτοδικαίως εκείνες μόνο οι εξουσίες από το περιουσιακό δικαίωμα που είναι αναγκαίες για την εκπλήρωση του σκοπού της σύμβασης. Το περιουσιακό δικαίωμα επί των έργων που δημιουργήθηκαν από τους απασχολούμενους με οποιαδήποτε σχέση εργασίας στο Δημόσιο ή σε νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου (όπως είναι τα πανεπιστήμια), σε εκτέλεση του υπηρεσιακού τους καθήκοντος μεταβιβάζεται αυτοδικαίως στον εργοδότη, εκτός αν υπάρχει αντίθετη συμφωνία.

Σύμφωνα με το άρθρο 40 του νόμου 2121/1993, το περιουσιακό δικαίωμα σε πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή που δημιουργήθηκε από μισθωτό σε εκτέλεση σύμβασης εργασίας ή σύμφωνα με τις οδηγίες του εργοδότη του μεταβιβάζεται αυτοδικαίως στον εργοδότη, εκτός αν υπάρχει αντίθετη συμφωνία.

Ειδικότερα: τα προγράμματα ηλεκτρονικού υπολογιστή

Τα προγράμματα ηλεκτρονικού υπολογιστή στην ελληνική έννομη τάξη, όπως και στις περισσότερες διεθνείς έννομες τάξεις, προστατεύονται μονάχα ως αντικείμενο πνευματικής ιδιοκτησίας, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του νόμου, αφού θεωρείται πως οι αλγόριθμοι αποτελούν απλές οδηγίες προς το ανθρώπινο πνεύμα χωρίς επενέργεια στις δυνάμεις της φύσης.

Συγκεκριμένα, τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών και το προπαρασκευαστικό υλικό του σχεδιασμού τους προστατεύονται ως έργα λόγου κατά τις διατάξεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Η προστασία παρέχεται σε κάθε μορφή έκφρασης ενός προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή, αλλά όχι στις ιδέες και τις αρχές στις οποίες βασίζεται οποιοδήποτε στοιχείο προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή, περιλαμβανομένων και εκείνων στις οποίες βασίζονται τα συστήματα διασύνδεσής του. Ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή θεωρείται πρωτότυπο, εφόσον είναι προσωπικό πνευματικό δημιούργημα του δημιουργού του.

Ως δημιουργός ορίζεται το φυσικό πρόσωπο που δημιούργησε το πρόγραμμα. Αναγνωρίζονται, όμως, από το δίκαιο και οι εξής περιπτώσεις: α) Έργα συνεργασίας, τα οποία έχουν δημιουργηθεί με την άμεση σύμπραξη δύο ή περισσοτέρων δημιουργών. Οι δημιουργοί ενός έργου που είναι προϊόν συνεργασίας είναι οι αρχικοί συνδικαιούχοι του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί του έργου. β) Συλλογικά έργα τα οποία έχουν δημιουργηθεί με τις αυτοτελείς συμβολές περισσοτέρων δημιουργών κάτω από την πνευματική διεύθυνση και το συντονισμό ενός φυσικού προσώπου. Το φυσικό αυτό πρόσωπο είναι ο αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί του συλλογικού έργου. Οι δημιουργοί των επιμέρους συμβολών είναι αρχικοί δικαιούχοι του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί των συμβολών τους, εφόσον αυτές είναι δεκτικές χωριστής εκμετάλλευσης. β) Σύνθετα έργα τα οποία απαρτίζονται από τμήματα που έχουν δημιουργηθεί χωριστά. Οι δημιουργοί των τμημάτων επί του συνθέτου έργου είναι αποκλειστικοί αρχικοί δικαιούχοι των δικαιωμάτων του τμήματος που δημιούργησε ο καθένας, εφόσον αυτό είναι δεκτικό χωριστής εκμετάλλευσης.

Σημειώνεται πως η δημιουργία λογισμικού του οποίου επιτρέπεται η ελεύθερη και δωρεάν χρήση, δεν αναιρεί την προστασία του δημιουργού από τη νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας, αφού ο χρήστης του λογισμικού θα πρέπει να συμμορφώνεται τόσο με το νόμο όσο και με τους συμβατικούς όρους που έχουν τεθεί από τον δημιουργό.

Στην πράξη…

Θα είναι κατοχυρωμένη η Ελπίδα και η ομάδα της, αν κάποιος θέλει να αντιγράψει την εφαρμογή τους;

Όπως αναφέραμε, σε περίπτωση δημιουργίας μιας εφαρμογής, ο κώδικας θα προστατεύεται σύμφωνα με τις διατάξεις της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Αν συνεργαστούν πολλοί προγραμματιστές για τη δημιουργία της εφαρμογής, όπως συνηθίζεται στον τομέα της πληροφορικής,  θα πρέπει στις σχετικές συμβάσεις να ρυθμίζεται το ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας. 

Ένα ζήτημα το οποίο ανακύπτει συχνά στην πράξη, είναι αυτό της απόδειξης σχετικά με το χρόνο δημιουργίας ενός έργου.

Στην περίπτωση των λογοτεχνικών έργων, μια πρακτική λύση είναι η κατάθεση του έργου σε συμβολαιογράφο ή σε μια πιο μοντέρνα εκδοχή η επιστολή μιας συστημένης επιστολής ή ενός e-mail από το δημιουργό στον εαυτό του. 

Στην περίπτωση των εφαρμογών, η δημοσίευση σε ένα appstore αποτελεί ένα ισχυρότατο τεκμήριο για το χρόνο δημιουργίας της εφαρμογής και το δημιουργό της. Σε πιο πρώιμα στάδια εργασίας, το πρόβλημα αντιμετωπίζεται μέσω βέβαιης χρονοσήμανσης των αρχείων σε ψηφιακά αποθετήρια, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούν οι προγραμματιστές για την εργασία τους.

Αποδεικτικά, πάντως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί οποιοδήποτε πρόσφορο μέσο, αν και σε περίπτωση που μια τέτοια διαμάχη φτάσει στις δικαστικές αίθουσες, είναι εξαιρετικά πιθανόν να οριστεί ως πραγματογνώμονας ένας επιστήμονας με ειδικές γνώσεις, ώστε να βοηθήσει το Δικαστήριο.

Ποιες άλλες μορφές προστασίες είναι διαθέσιμες;

Αν το πρόγραμμα διαθέτει γραφικά στοιχεία τα οποία πληρούν τους όρους του νόμου για το χαρακτηρισμό τους ως έργων, θα τυγχάνουν αυτοτελούς προστασίας. Επιπλέον, αν η ομάδα της Ελπίδας κατασκευάσει όχι μόνο το πρόγραμμα αλλά και hardware, όπως λόγου χάρη αισθητήρες, θα μπορεί να ζητήσει τη χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας.